मुंबई – जुलै महिन्यात दडी मारलेल्या मान्सूनचे पुढील आठवड्याच्या सुरुवातीला दमदार पुनरागमन होणार असल्याचा अंदाज भारतीय हवामान विभाग (आयएमडी) आणि ‘स्कायमेट’ने वर्तवला आहे. गेल्या काही दिवसांपासून हिमालयाच्या पायथ्याशी स्थिरावलेला मान्सूनचा मुख्य आस (ट्रफ) आता पुन्हा दक्षिणेकडे सरकत आहे. यामुळे उत्तर, पूर्व आणि मध्य भारतात पावसाचा जोर वाढणार असून, गेल्या काही आठवड्यांपासून ४० अंश सेल्सिअससारखे चटके देणाऱ्या कोरड्या व दमट उष्णतेपासून नागरिकांना मोठा दिलासा मिळणार आहे.
पुढील आठवड्याच्या सुरुवातीला हे पुनरुज्जीवन ईशान्य भारतात सुरू होऊन त्यानंतर पूर्व, मध्य आणि उत्तर भारतात पसरण्याची शक्यता आहे. मान्सूनच्या या पुनरुज्जीवनामागे बंगालच्या उपसागरात नव्याने तयार होणारे कमी दाबाचे क्षेत्र मुख्य कारण ठरणार आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, कमी दाबाचे क्षेत्र म्हणजे वातावरणातील असा भाग जिथे हवा वर जाते. वर जाताना, ती एका मोठ्या व्हॅक्यूम क्लीनरप्रमाणे काम करते, समुद्रावरून येणारे बाष्पयुक्त दमट वारे आत खेचून घेते आणि त्यांचे पर्जन्यवृष्टी करणाऱ्या ढगांमध्ये संघटन करते. जसा हा पट्टा पूर्व किनारपट्टीवरून देशाच्या अंतर्भागात (मध्य भारताकडे) सरकेल, तसा तो मान्सूनच्या आसाला पुन्हा आपल्या नेहमीच्या स्थितीवर आणेल. परिणामी, बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्र या दोन्ही बाजूंनी बाष्पयुक्त वाऱ्यांचा पुरवठा वाढेल आणि मान्सूनच्या ‘ब्रेक’ अवस्थेमुळे देशात निर्माण झालेली पावसाची तब्बल २४ टक्क्यांची तूट भरून काढण्यास सुरुवात होईल.
महाराष्ट्रातील प्रभाव
या राष्ट्रीय स्तरावरील हवामान बदलांचा महाराष्ट्रावर थेट आणि मोठा परिणाम होईल. प्रादेशिक हवामान केंद्र मुंबई, पुणे आणि नागपूर यांच्या एकत्रित माहितीनुसार, मान्सूनचा आस मध्य भारताकडे सरकल्याने राज्यात सर्वदूर पावसाला पोषक वातावरण तयार होईल. अरबी समुद्रावरून येणाऱ्या प्रवाहामुळे किनारपट्टीवरील मुंबई, ठाणे आणि संपूर्ण कोकण पट्ट्यात तसेच मध्य महाराष्ट्रातील पुण्याच्या घाटमाथ्यावर पावसाची तीव्रता लक्षणीयरीत्या वाढेल. त्याचवेळी, बंगालच्या उपसागरातून येणाऱ्या सिस्टीममुळे विदर्भ (नागपूर) आणि मराठवाड्यातील काही भागांत मेघगर्जनेसह मध्यम ते जोरदार पाऊस अपेक्षित आहे.
शेतीसाठी संजीवनी मात्र सातत्य आवश्यक
पुढील आठवड्यात होणारा हा पाऊस महाराष्ट्रातील आणि देशातील शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत दिलासादायक बातमी आहे, कारण यामुळे थांबलेल्या भात, सोयाबीन, कापूस आणि कडधान्यांच्या पेरणीला पुन्हा गती मिळेल. मात्र, हवामान अभ्यासकांनी स्पष्ट केले आहे की, पावसाची आतापर्यंतची मोठी तूट केवळ एका आठवड्याच्या पावसाने पूर्णपणे भरून निघणे शक्य नाही. खऱ्या अर्थाने दिलासा मिळण्यासाठी सलग काही आठवडे पावसाचे हे सातत्य टिकून राहणे गरजेचे आहे. त्यामुळे खरीप हंगामाचे अंतिम चित्र आता पूर्णपणे ऑगस्ट महिन्यातील पावसाच्या कामगिरीवर अवलंबून असणार आहे.
जुलैमध्ये पाऊस का गायब झाला होता?
हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, जेव्हा द्रोणी उत्तरेकडे सरकते, तेव्हा मध्य भारत कोरडा पडतो. या महिन्यात बंगालच्या उपसागरावर फारच कमी कमी दाबाच्या प्रणाली तयार झाल्या, अरबी समुद्राकडून येणारे बाष्प वाहक वारे कमकुवत झाले आणि देशावर खाली उतरणाऱ्या हवेमुळे ढगांची वाढ रोखली गेली. याचा परिणाम म्हणून, आतापर्यंत देशभरात पावसाची २४ टक्क्यांची तूट नोंदवली गेली आहे. भारतामध्ये सरासरी ३२३.१ मिमी पावसाच्या तुलनेत केवळ २४४.६ मिमी पाऊस झाला आहे.
पाऊस नसताना गरम का वाटते?
कारण आर्द्रता कधीच गेली नाही, फक्त ढगच निघून गेले. प्रखर सूर्यप्रकाशामुळे जमीन तापली, तर उच्च आर्द्रतेमुळे घामाचे प्रभावीपणे बाष्पीभवन होण्यास अडथळा आला, ज्यामुळे अनेक शहरांमध्ये ‘प्रत्यक्ष जाणवणारे’ तापमान, किंवा उष्णता निर्देशांक, ४० अंश सेल्सिअसच्या वर गेला. दुष्काळामुळे ही परिस्थिती आणखी बिघडते. भारताच्या मुख्य मान्सून क्षेत्रावरील संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, जेव्हा जमीन कोरडी होते, तेव्हा सूर्याची अधिक ऊर्जा पाण्याचे बाष्पीभवन करण्याऐवजी हवा गरम करण्यासाठी वापरली जाते, ज्यामुळे उष्णता आणखी वाढते.
तुम्हाला हेही वाचायला नक्की आवडेल.
मान्सून हळूहळू सक्रिय होत असल्याची चिन्हे; कोकणातही तयार होतेय दाब क्षेत्र
