माणूस शिकारी सोडून शेतीकडे का वळला? या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना आतापर्यंत अनेक तर्क लावले जात होते. पण इस्रायलमधील संशोधकांनी एक धक्कादायक आणि तितकाच रंजक खुलासा केला आहे. सुमारे 8 हजार वर्षांपूर्वी निसर्गात लागलेल्या भीषण आगींच्या मालिकेने माणसाला आपलं आयुष्य बदलण्यास आणि ‘शेतकरी’ बनण्यास भाग पाडलं होतं, असं या संशोधनातून समोर आलं आहे.
इस्रायलमधील तेल अवीव युनिव्हर्सिटी आणि हायफा युनिव्हर्सिटीच्या शास्त्रज्ञांनी केलेल्या या अभ्यासाने मानवी इतिहासाकडे बघण्याचा एक नवा दृष्टिकोन दिला आहे.
नेमकं काय घडलं होतं 8 हजार वर्षांपूर्वी?
संशोधकांनी इस्रायलच्या उत्तर किनारपट्टीवरील भूमध्य समुद्रालगतच्या भागांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या हाती लागलेले पुरावे काही महत्त्वाच्या गोष्टींकडे इशारा करतात:
* आगींचा भडका: 8 हजार वर्षांपूर्वी या भागात वणवे लागण्याचे प्रमाण अचानक आणि प्रचंड वाढलं होतं. जमिनीच्या थरांमध्ये सापडलेल्या कोळशाच्या मोठ्या प्रमाणावरून हे सिद्ध झालं आहे.
* जंगलांचा नाश: या भीषण आगींमुळे तिथली घनदाट जंगलं जळून खाक झाली. यामुळे शिकारीवर अवलंबून असलेल्या माणसांसमोर अन्नाचं मोठं संकट उभं राहिलं.
* शिकार आणि फळं संपली: जंगलातील रानटी फळं, कंदमुळं आणि प्राणी कमी झाल्यामुळे मानवाला पोट भरण्यासाठी नवीन मार्ग शोधणं अनिवार्य झालं.
अन्नावरील संकट आणि ‘शेती’चा मार्ग
जेव्हा निसर्गाकडून मिळणारा तयार अन्नाचा स्रोत संपला, तेव्हा मानवाने निसर्गावर अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतः अन्न तयार करण्याचा विचार केला. संशोधनातील महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. अनिवार्यता (नेसेसिटी): शिकारीसाठी जंगलंच उरली नाहीत, तेव्हा माणसाने मोकळ्या झालेल्या मैदानी प्रदेशात तृणधान्ये (ग्रेन्स) पेरण्यास सुरुवात केली.
२. पर्यावरणातील बदल: वणव्यांमुळे जमिनीतील झाडं-झुडपं नष्ट झाली होती, ज्यामुळे शेतीसाठी मोठी मोकळी जागा नैसर्गिकरित्या तयार झाली.
३. टोळ्यांचे स्थायिक होणे: अन्नासाठी भटकण्यापेक्षा एका जागी राहून पीक घेणं अधिक सुरक्षित वाटू लागलं. यातूनच पहिल्या मानवी वस्त्या आणि गावं वसली गेली.
४. पुराव्यांची जोड: संशोधकांना मातीच्या थरांमध्ये पाळीव पिकांच्या परागकणांसोबतच आगीच्या खुणा सापडल्या आहेत, जे हे सिद्ध करतात की आगीच्या संकटानंतरच शेतीचा विस्तार झाला.
संशोधकांचे मत
> “हा अभ्यास दर्शवतो की, मानवी उत्क्रांती ही नेहमीच संकटातून जन्माला आली आहे. 8 हजार वर्षांपूर्वी लागलेल्या त्या आगी केवळ विनाशकारी नव्हत्या, तर त्यांनी मानवाला आधुनिक बनवण्याची आणि स्थिर समाज निर्माण करण्याची संधी दिली.”
एक विस्मयकारक प्रवास
आज आपण ज्या शेतीवर अवलंबून आहोत, तिचा पाया हजारो वर्षांपूर्वी एका निसर्गिक आपत्तीने घातला होता. शिकारी माणूस ‘बळीराजा’ बनण्यामागे निसर्गाचा हा ‘ट्रायल बाय फायर’ (अग्निसत्वपरीक्षा) कारणीभूत ठरली होती, हे या इस्रायली संशोधनाने जगासमोर आणले आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, निसर्गाच्या कोपानेच मानवाला जगण्यासाठी ‘सृजनशील’ बनवले!
