विक्रांत पाटील
मुंबई – बायो फर्टीलायझर (Bio fertilizer) मार्केट 2025 ते 2035 पर्यंत 1.6 अब्ज डॉलर्सवरून 5.3 अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे, जो 13.1% च्या CAGR ने वाढेल. सर्वाधिक वाढ नायट्रोजन फिक्सेशन 74.2% असेल, तर बियाणे प्रक्रिया 71.2% वाटा असेल.
जगभरात शाश्वत कृषी पद्धती आणि सेंद्रिय शेती प्रणालींचा वाढता अवलंब, माती आरोग्य पुनर्संचयित करणे आणि जैविक इनपुटच्या पर्यावरणीय फायद्यांविषयी वाढती जागरूकता आणि विकसित आणि उदयोन्मुख कृषी बाजारपेठांमध्ये रासायनिक खतांना पर्यावरणपूरक पर्यायांना प्रोत्साहन देणाऱ्या सरकारी समर्थन कार्यक्रमांचा विस्तार यामुळे ही वाढ अपेक्षित आहे.
1. जैविक खते (Bio fertilizer) बाजारातील अग्रगण्य उत्पादन: नायट्रोजन स्थिरीकरण
2. जैविक खते बाजारातील प्रमुख वाढीचे क्षेत्र: आशिया पॅसिफिक, उत्तर अमेरिका आणि युरोप
सिंथेटिक खतांच्या अतिवापरामुळे मातीच्या ऱ्हासाबद्दल वाढती चिंता, रासायनिक खतांच्या वापरावर मर्यादा घालणारे कठोर पर्यावरणीय नियम आणि प्रमाणित सेंद्रिय उत्पादन चालविणारे सेंद्रिय अन्न वापर वाढवणे यामुळे सूक्ष्मजीव इनोक्युलंट फॉर्म्युलेशन आणि व्यापक जैविक माती सुधारणा उपायांसाठी महत्त्वपूर्ण संधी निर्माण होतात.
दाट लोकवस्ती असलेल्या प्रदेशांमध्ये वाढत्या कृषी उत्पादकतेचा दबाव, प्रगत अनुप्रयोग तंत्रज्ञानाद्वारे आणि लक्ष्यित सूक्ष्मजीव स्ट्रेन वितरण प्रणालींद्वारे अचूक शेती स्वीकारण्याच्या वाढीसह, विविध पीक प्रणालींमध्ये बाजारपेठेत प्रवेश वाढवते. शाश्वत तीव्रतेवर वाढत्या भरामुळे, विशेषतः *भारत, चीन आणि ब्राझील* सह विकसनशील प्रदेशांमध्ये, नायट्रोजन-फिक्सिंग बॅक्टेरिया, फॉस्फेट-विद्राव्य सूक्ष्मजीव आणि पोटॅशियम-मोबिलायझिंग जैवखत सूत्रीकरणांची सतत मागणी निर्माण होते.
पोषक तत्वांच्या वापराच्या कार्यक्षमतेत मोजता येण्याजोग्या सुधारणा, सुधारित माती जीवशास्त्राद्वारे वाढलेले पीक उत्पादन आणि नायट्रोजन खतांच्या बदलीतून कमी झालेले हरितगृह वायू उत्सर्जन दर्शविणारे वैज्ञानिक संशोधन, जैवखत अनुप्रयोगांमध्ये शेतकऱ्यांचा विश्वास वाढवते, तर इनपुट खर्च कमी करण्याच्या आणि पर्यावरणीय व्यवस्थापनाकडे कृषी धोरणांचा कल सेंद्रिय शेतीच्या पलीकडे पारंपारिक शेती एकात्मिक पोषक व्यवस्थापन कार्यक्रमांमध्ये पोहोचण्यायोग्य बाजारपेठ संधींचा विस्तार करतो.
कृषी इनपुट कंपन्या स्थिर (Bio fertilizer companies), प्रभावी जैवखत उत्पादने तयार करण्यासाठी सूक्ष्मजीव स्ट्रेन विकास आणि सूत्रीकरण तंत्रज्ञानात वाढत्या प्रमाणात गुंतवणूक करतात, मूलभूत बॅक्टेरिया संस्कृतींच्या पलीकडे विस्तारणारे प्रीमियम बाजार विभाग स्थापित करतात जे अनेक फायदेशीर सूक्ष्मजीव आणि वर्धित वाहक प्रणालींसह कन्सोर्टियम फॉर्म्युलेशनमध्ये प्रवेश करतात.
तथापि, परिवर्तनशील पर्यावरणीय परिस्थितीत विसंगत शेतातील कामगिरी आणि योग्य अनुप्रयोग पद्धतींबद्दल मर्यादित शेतकरी जागरूकता बाजार विस्तारासाठी आव्हाने निर्माण करू शकते. रासायनिक खतांच्या तुलनेत कमी शेल्फ लाइफ आणि नवीन सूक्ष्मजीव प्रजातींसाठी नियामक मंजुरीची गुंतागुंत देखील व्यापारीकरणाच्या वेळेवर परिणाम करते, ज्यामुळे उत्पादकांना विविध भौगोलिक बाजारपेठांमध्ये सुधारित फॉर्म्युलेशन स्थिरता आणि व्यापक तांत्रिक सहाय्य कार्यक्रम विकसित करावे लागतात.
उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमध्ये शीत साखळी वितरणासाठी पायाभूत सुविधांच्या मर्यादा आणि स्थापित शेतकरी ओळखीसह कमी किमतीच्या रासायनिक खतांपासून होणारी स्पर्धा कृषी विस्तार सेवा आणि दर्जेदार जैवखत उत्पादनांपर्यंत मर्यादित प्रवेश असलेल्या विकसनशील प्रदेशांमधील लहान शेतकऱ्यांमध्ये दत्तक घेण्यास मर्यादा घालू शकते.
2025 ते 2030 दरम्यान, कार्बन-तटस्थ शेतीला समर्थन देणाऱ्या मोठ्या प्रमाणात सरकारी प्रोत्साहने, शाश्वत पोषक व्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देणारे शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि स्मार्ट शेती प्लॅटफॉर्ममध्ये सूक्ष्मजीव इनपुटचे वाढते एकत्रीकरण यामुळे जैवखत बाजार लक्षणीयरीत्या विस्तारण्याची अपेक्षा आहे.
