मुंबई: गेले काही दिवस मान्सूनच्या वाटचालीत अडथळे येत असल्याने तो तळकोकणात अडकून पडला आहे. संपूर्ण भारतात पावसाचा प्रवाह पुढे जाण्यासाठी मांसूनामधील अडथळा दूर होणे आवश्यक आहे. वेळेपूर्वी आगमन झाल्यानंतर, भारतातील मान्सूनची वाटचाल जवळपास दोन आठवड्यांपासून थांबली आहे. हवामान तज्ञांच्या अंदाजानुसार, कोरडी हवा कमकुवत झाल्याने आणि वाऱ्याचा वेग वाढत असल्याने येत्या काही दिवसांत मान्सूनची वाटचाल पुन्हा दमदारपणे सुरू होऊ शकते.
भारताचा नैऋत्य मान्सून प्रवास थांबल्याने संपूर्ण देशभरात चिंतेचे वातावरण आहे. मान्सूनने देशाच्या काही भागांमध्ये सुरुवातीला वेगाने प्रवेश केला. त्यानंतर, संपूर्ण भारतभर त्याची वाटचाल जवळपास दोन आठवड्यांपासून पूर्णपणे थांबली आहे, ज्यामुळे मोसमी पावसाची तूट आणखी वाढली आहे. देशभर शेतकरी पावसाच्या प्रतीक्षेत आहेत. मान्सूनचा प्रवास थांबल्याने जल व्यवस्थापक आणि हवामानशास्त्रज्ञ यांच्याबरोबरच सरकारही धास्तावले आहे. जून मध्यावर आला तरी, देशाच्या अनेक भागांमध्ये उष्णतेचे वातावरण कायम आहे, तर दुसरीकडे, मान्सूनला उपखंडात अधिक खोलवर घेऊन जाणारी वातावरणीय परिस्थिती नेहमीपेक्षा खूपच कमकुवत राहिली आहे. परंतु हवामान तज्ज्ञांच्या मते, परिस्थिती अखेर बदलत असल्याची चिन्हे दिसत आहेत.
मान्सूनच्या जोरदार वाटचालीसाठी आवश्यक असलेले अनेक महत्त्वाचे घटक सध्या जुळून येऊ लागले आहेत. जर हे वातावरणीय घटक अंदाजानुसार अधिक मजबूत झाले, तर येत्या काही दिवसांत मान्सून पुन्हा वेगाने भारतभर वाटचाल करेल. विशेषत: उत्तर आणि पश्चिम भारताकडे मान्सूनचा दमदार प्रवास सुरू होऊ शकेल.
कोरड्या हवेच्या भिंतीने रोखून धरलं मान्सून
मान्सूनच्या प्रगतीतील सर्वात मोठ्या अडथळ्यांपैकी एक म्हणजे भारतीय उपखंडात कोरड्या हवेचा सतत होणारा शिरकाव. जूनच्या पहिल्या पंधरवड्यात, कोरडी हवा पश्चिम आणि मध्य भारतात वारंवार शिरल्यामुळे ढगनिर्मितीला अडथळा निर्माण झाला आणि व्यापक पाऊस पडू शकला नाही. जणू कोरड्या हवेच्या भिंतीने मान्सूनला अडवून धरले. परिणामी, मान्सूनचे अभिसरण कमकुवत झाले, पावसाचे प्रमाण कमी झाले आणि अनेक भागांमध्ये तापमान वाढले. तो कोरड्या हवेचा अडथळा आता कमकुवत होऊ लागला आहे.
पश्चिम किनारपट्टीवर आर्द्रता परततेय
हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर आर्द्रता हळूहळू परत येत आहे, ज्यामुळे पर्जन्यवृष्टी करणाऱ्या ढगांच्या निर्मितीसाठी अधिक अनुकूल वातावरण निर्माण होत आहे. २० जूनपासून हा बदल अधिक ठळकपणे दिसून येण्याची शक्यता आहे.
‘सोमाली जेट’ही बळकट होतोय
मान्सूनच्या जोरदार आगमनासाठी आणखी एक महत्त्वाची आवश्यकता म्हणजे सोमाली जेटचे बळकटीकरण, जो भारतीय मान्सूनच्या सर्वात महत्त्वाच्या चालकांपैकी एक आहे. सोमाली जेट हा एक शक्तिशाली निम्नस्तरीय वाऱ्याचा प्रवाह आहे, जो पूर्व आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावरून उत्तरेकडे वाहतो आणि नंतर अरबी समुद्र ओलांडून भारताकडे प्रचंड प्रमाणात आर्द्रता वाहून आणतो. चांगल्या मान्सूनच्या हंगामात, ही वातावरणीय नदी एका वाहक पट्ट्याप्रमाणे काम करते, जी पश्चिम किनारपट्टी आणि अंतर्गत प्रदेशांमध्ये व्यापक पावसाला चालना देणारी आर्द्रता वाहून नेते. या वर्षी मात्र, जेट नेहमीपेक्षा खूपच कमकुवत राहिले आहे. मान्सूनची प्रक्रिया मूलतः क्षमतेपेक्षा कमी क्षमतेने कार्यरत आहे. सशक्त सोमाली जेट प्रवाहाअभावी, भारतात आर्द्रतेच्या वहनाला तीव्र प्रतिबंध झाला आहे, ज्यामुळे अनेक राज्यांमध्ये पावसाची तूट निर्माण झाली आहे.
अरबी समुद्रावर वाऱ्यांचा वेग वाढला
हवामान अंदाज मॉडेलनुसार, २० जूनच्या सुमारास जेट प्रवाह लक्षणीयरीत्या मजबूत होऊ शकतो. अरबी समुद्रावर वाऱ्यांचा वेग वाढल्याने, महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक आणि पश्चिम भारतातील इतर भागांमध्ये आर्द्रतेचा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची शक्यता आहे.
विषुववृत्तीय प्रवाह तीव्र होण्याचा अंदाज
मान्सूनच्या प्रक्रियेतील आणखी एक महत्त्वाचा घटक असलेला विषुववृत्तीय प्रवाहही अधिक तीव्र होण्याचा अंदाज आहे. हे वारे दक्षिण गोलार्धातून उष्ण, बाष्पयुक्त हवा विषुववृत्त ओलांडून हिंद महासागरात आणि अखेरीस भारतीय मुख्य भूमीकडे वाहून नेतात. विषुववृत्तावरून वाहणारा अधिक जोरदार प्रवाह मान्सूनला आतल्या भागात पुढे सरकण्यासाठी आवश्यक असलेला आर्द्रतेचा पुरवठा टिकवून ठेवण्यास मदत करतो.
महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेशला दिलासा
एकत्रितपणे, कोरड्या हवेच्या घुसखोरीचे कमकुवत होणे, सोमाली जेटचे बळकट होणे आणि अधिक मजबूत विषुववृत्तीय प्रवाह, जून महिन्याच्या बहुतांश काळात अनुपस्थित असलेले मान्सूनचे अभिसरण पुन्हा स्थापित करू शकतात. जर हे बदल प्रत्यक्षात आले, तर या आठवड्याच्या अखेरीपासून पावसाला पुन्हा चालना मिळू शकते, ज्यामुळे महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि अखेरीस उत्तर भारतात मान्सूनचा वेग वाढण्यास मदत होईल.
वाढत्या पर्जन्यमानाची कमतरता आणि कृषी, जलाशय व पाणीपुरवठ्याबाबत वाढत्या चिंतेचा सामना करणाऱ्या देशासाठी, येत्या काही दिवसांत मान्सून पुन्हा जोर धरेल की, आणखी जास्त काळ अडकून राहील, हे ठरू शकते.
तुम्हाला हे वाचायला नक्की आवडेल
