आपल्यापैकी कितीतरी जण 9 ते 5 च्या नोकरीत अडकल्यासारखे वाटत असताना निसर्गाच्या सान्निध्यात एका अर्थपूर्ण आयुष्याची स्वप्नं पाहतात. पण अशी स्वप्नं प्रत्यक्षात आणणारे खूप कमी असतात. रवी बिश्नोई हे त्यापैकीच एक. झी न्यूज, इंडिया न्यूज आणि न्यूज 18 सारख्या मोठ्या संस्थांमध्ये 14 वर्षांची यशस्वी पत्रकारिता कारकीर्द सोडून त्यांनी एक धाडसी पाऊल उचललं. बातम्यांच्या मथळ्यांपासून ते शेतातील पिकांपर्यंतचा त्यांचा हा प्रवास, आयुष्य बदलू पाहणाऱ्या प्रत्येकासाठी काही अनपेक्षित पण महत्त्वाचे धडे देतो.
खरी स्थिरता मोठ्या पगारात नाही, तर स्थिर जीवनात
रवी बिश्नोई यांनी पत्रकारिता सोडण्यामागे एक खोलवर विचार होता. त्यांनी झी न्यूज, इंडिया न्यूज आणि न्यूज १८ सारख्या प्रतिष्ठित माध्यम संस्थांमध्ये 14 वर्षे काम केलं. राजीनामा देण्याच्या वेळी ते न्यूज 18 च्या बिकानेर विभागाचे ब्युरो चीफ होते, इतकंच नाही तर संरक्षण मंत्रालयाचे अधिकृत संरक्षण वार्ताहर म्हणूनही त्यांची ओळख होती. एवढे यश मिळवूनही त्यांना नोकरीत एक प्रकारची असुरक्षितता जाणवत होती. त्यांना आयुष्यात खरी स्थिरता देणारी गोष्ट हवी होती, आणि ती त्यांना शेतीत दिसली.
स्वप्न महाग; जमिनीच्या एका तुकड्यासाठी विकावे लागले घर
शेती सुरू करण्याची कल्पना जरी रोमँटिक वाटत असली, तरी तिचं वास्तव खूप वेगळे आहे. रवी यांच्या प्रवासात सुरुवातीला मोठी आर्थिक गुंतवणूक आवश्यक होती. त्यांनी गावातील 20 बिघा पडीक जमिनीवर काम सुरू केलं, जिथे याआधी कधीही शेती झाली नव्हती. आपल्या स्वप्नाला आर्थिक बळ देण्यासाठी त्यांना बिकानेरमधील आपला 30 x 60 फुटांचा प्लॉट 15 लाख रुपयांना विकावा लागला. याशिवाय, पोलीस खात्यातून निवृत्त झालेल्या त्यांच्या वडिलांनी 5 लाख रुपयांची मदत केली. या एकूण 20 लाख रुपयांमधून त्यांनी शेती आणि कुटुंबाला राहण्यासाठी फार्म हाऊसची संपूर्ण व्यवस्था उभी केली.
‘झीरो बजेट’ कल्पना ठरली अव्यवहार्य
रवी यांनी पारंपरिक शेती न करता वैज्ञानिक पद्धतींचा अवलंब केला. त्यांनी डीएपी आणि युरियाऐवजी शेणखताचा वापर सुरू केला आणि पाण्याची बचत करण्यासाठी ठिबक सिंचन प्रणाली बसवली. त्यांनी सुभाष पाळेकर यांच्या ‘झिरो बजेट’ तंत्राचा प्रयोगही करून पाहिला, पण राजस्थानच्या वाळवंटी जमिनीत तो फारसा यशस्वी झाला नाही. त्यांच्या लक्षात आलं की, वाळवंटी जमिनीत मातीची धूप थांबवण्यासाठी आधी शेतात जास्त झाडं असणं आवश्यक आहे.
पण ते इथेच थांबले नाहीत. या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी त्यांनी फॅमिली फॉरेस्ट्रीचे तज्ज्ञ डॉ. श्याम सुंदर ग्यानी यांचा सल्ला घेतला. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली रवी यांनी आपल्या शेताच्या कडेने शेवगा आणि खेजडीची तब्बल 2,000 पेक्षा जास्त रोपं लावली. यातून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो की, “झीरो बजेट” शेतीसारख्या लोकप्रिय पद्धतीसुद्धा स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलल्याशिवाय यशस्वी होत नाहीत आणि योग्य वेळी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे असते.
कीटक नव्हे तर बाजार आणि व्यवस्था खरे आव्हान
शेती म्हणजे फक्त हवामान किंवा कीटकांचा सामना करणे नव्हे, हे रवी यांना लवकरच समजलं. जेव्हा त्यांच्या शेतातील दुधी आणि काकडीसारख्या भाज्यांना सर्वाधिक मागणी होती, तेव्हाच कोरोनामुळे लॉकडाऊन लागला. यामुळे त्यांना अपेक्षित 10 लाखांऐवजी फक्त 6.5 लाख रुपयेच मिळाले. त्यांना सर्वात जास्त त्रास या गोष्टीचा झाला की, सेंद्रिय उत्पादनांसाठी देशात वेगळी बाजारपेठच नाही. त्यामुळे रासायनिक खतांवर पिकवलेल्या भाज्यांच्या दरातच त्यांना आपले सेंद्रिय उत्पादन विकावे लागले.
इंधन दरवाढीमुळे वाहतुकीचा खर्च प्रति किलोमीटर 8 रुपयांवरून 14 रुपयांवर गेला. इतकंच नाही, तर भाजीपाला वेळेवर बाजारात पोहोचावा यासाठी त्यांना चेकपोस्टवर लाचही द्यावी लागली. एक पत्रकार म्हणून ते ज्या व्यवस्थेतील त्रुटींवर फक्त रिपोर्टिंग करत होते, त्याच व्यवस्थेचा सामना आता त्यांना एक शेतकरी म्हणून करावा लागत होता. ते सांगतात की, “मी पत्रकारिता करत असताना, मला गोष्टी खूप सोप्या वाटायच्या. पण जेव्हा मी स्वतः शेती करायला सुरुवात केली, तेव्हा मला शेतकऱ्यांच्या समस्या खऱ्या अर्थाने समजल्या.”
सर्वात मोठे पीक म्हणजे एकत्र आलेलं कुटुंब
या सगळ्या आव्हानांमध्ये रवी यांना एक अशी गोष्ट मिळाली, जी पैशांपेक्षा खूप मौल्यवान होती – कुटुंबाची साथ. त्यांची मुलं बिकानेरच्या कॉन्व्हेंट स्कूलमधून गावातील शाळेत शिकू लागली. हळूहळू ती मुलं शेतातील मातीत खेळू लागली, वडिलांना कामात मदत करू लागली आणि बघता बघता त्यांना इथलं जीवन इतकं आवडू लागलं की, त्यांनी शहरात परत जायलाच नकार दिला.
शहरात इंग्रजी आणि सामाजिक शास्त्र शिकवणारी त्यांची पत्नी त्याच गावातील शाळेत शिकवू लागली, जिथे त्यांची मुलं शिकत होती. एवढंच नाही, तर त्यांचे आई-वडीलही त्यांच्यासोबत फार्म हाऊसवर राहायला आले. संपूर्ण कुटुंब एकत्र आल्याने त्यांना एक वेगळंच समाधान मिळालं, जे त्यांना शहरातल्या धावपळीच्या आयुष्यात कधीच मिळालं नव्हतं.
