पिढ्यानपिढ्या, भारतातील प्रत्येक पशुपालकाने आजारांचा दंश अनुभवला आहे – एक असा चोर, जो गुपचूप दूध, शक्ती आणि नफा चोरून नेतो. पण हे नेमके नुकसान किती, हे नेहमीच एक वेदनादायी रहस्य राहिले आहे, एक आकडा जो केवळ अंदाजात हरवून जायचा. काय होईल, जर हा आकडा तुमच्या मुठीत आला तर? काय होईल, जर तुमचा मोबाईल फोन या अदृश्य भाराला एका स्पष्ट, ठोस आकड्यात बदलू शकला तर? लाळ-खुरकत (FMD) आणि लम्पी त्वचा रोगासारख्या आजारांमुळे होणारे नुकसान आता लपून राहणार नाही. हिसार येथील लाला लजपत राय पशुवैद्यकीय आणि पशु विज्ञान विद्यापीठाने (LUVAS) एक असेच क्रांतिकारी मोबाईल ॲप्लिकेशन विकसित केले आहे, जे या अदृश्य नुकसानीची अचूक गणना करून पशुपालकांना सक्षम बनवणार आहे.
रोगांचा अदृश्य आर्थिक भार: एक मोठी समस्या
जनावरांच्या आजारपणाचा आर्थिक फटका खूप मोठा असतो. लाळ खुरकत (FMD) सारखे रोग केवळ एका देशापुरते मर्यादित नाहीत, तर ते संपूर्ण जगातील दुग्ध व्यवसाय क्षेत्रासाठी एक मोठी डोकेदुखी ठरले आहेत. या आजारांमुळे होणारे आर्थिक नुकसान अनेक स्तरांवर होते:
शेतकऱ्यांचा खर्च: आजारी जनावरांवरील उपचार आणि लसीकरणासाठी शेतकऱ्यांना हजारो रुपये खर्च करावे लागतात.
शासकीय खर्च: सरकारलाही या रोगांच्या नियंत्रणासाठी आणि निर्मूलनासाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करावे लागतात.
निर्यातीतील अडथळा: एफएमडीसारखे रोग दुग्धजन्य पदार्थांच्या निर्यातीच्या मार्गात एक मोठा अडथळा बनले आहेत, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो.
या अचूक आकडेवारीशिवाय, शेतकऱ्यांना योग्य विमा किंवा मदत मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो आणि धोरणकर्त्यांना रोग नियंत्रणामध्ये मोठी गुंतवणूक करण्यासाठी आवश्यक ठोस पुरावे मिळत नाहीत. यामुळेच नुकसानीचे मोजमाप करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
लुवासचे उत्तर: ‘FMD ई-लॉस कॅल्क्युलेटर’ ॲप
या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी, लाला लजपत राय पशुवैद्यकीय आणि पशु विज्ञान विद्यापीठाने (LUVAS) एक विशेष मोबाईल ॲप तयार केले आहे.
ॲपचे नाव: लुवास एफएमडी ई-लॉस कॅल्क्युलेटर ॲप (LUVAS FMD e-loss Calculator App).
या ॲपचे अनावरण विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. राजा शेखर वुंडरू यांच्या हस्ते करण्यात आले.
या ॲपचा मुख्य उद्देश गाय, म्हैस, मेंढी, शेळी आणि डुक्कर यांसारख्या विविध जनावरांमध्ये खुरपका-मुंहपका (लाळ-खुरकत) रोगाच्या प्रादुर्भावामुळे होणाऱ्या आर्थिक नुकसानीची अचूक गणना करणे हा आहे.
हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, सध्या हे ॲप केवळ लाळ-खुरकत रोगामुळे होणाऱ्या नुकसानीचे मूल्यांकन करण्यासाठी तयार केले गेले आहे.
ॲप कसे काम करते: सोपा डेटा, अचूक परिणाम
हे ॲप वापरणे अत्यंत सोपे असून, ते माहितीची ताकद थेट शेतकऱ्यांच्या हातात तीन सोप्या टप्प्यांमध्ये देते:
1. ॲप डाउनलोड करा: हे ॲप लवकरच गूगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध होईल. पशुपालकांना ते आपल्या मोबाईलमध्ये डाउनलोड करावे लागेल.
2. नुकसानीची माहिती भरा: जेव्हा एखाद्या पशुपालकाच्या जनावरांना FMD मुळे नुकसान होते, तेव्हा त्यांना ॲपमध्ये पुढील माहिती भरावी लागेल:
• घटलेले दूध उत्पादन.
• उपचार आणि लसीकरणावर झालेला खर्च.
• पशुचा मृत्यू झाल्यास त्याची संपूर्ण माहिती.
आर्थिक नुकसानीचा अहवाल मिळवा: पशुपालकाने भरलेल्या माहितीचे विश्लेषण करून, हे ॲप झालेल्या नुकसानीचा अचूक आकडा समोर आणते.
तज्ञांचे मत: एक महत्त्वाचे पाऊल
हा अभिनव ॲप तयार करण्यामागे शास्त्रज्ञांची एक मोठी टीम आहे. पशुवैद्यकीय सूक्ष्मजीवशास्त्र विभागाचे प्रमुख आणि माजी प्राध्यापक डॉ. एन. के. कक्कड यांच्या नेतृत्वाखाली हा प्रकल्प सुरू झाला, ज्यामध्ये डॉ. स्वाती दहिया आणि डॉ. नीलम राणी यांसारख्या शास्त्रज्ञांचे महत्त्वाचे योगदान होते. या ॲपच्या विकासक टीमच्या सदस्या, डॉ. स्वाती दहिया म्हणतात की, “आमच्या या ॲपला कॉपीराईटचे प्रमाणपत्र मिळाले आहे. लवकरच ते गूगल प्ले स्टोअरवर अपलोड केले जाईल. या ॲपचा फायदा घेण्यासाठी, ते तुमच्या मोबाईलमध्ये डाउनलोड करावे लागेल. आणि जेव्हा FMD रोगाच्या प्रादुर्भावामुळे पशुपालकांना नुकसान होईल, तेव्हा त्याचे आकडे ॲपमध्ये अपलोड करावे लागतील.”
केवळ एक ॲप नाही, तर ‘स्मार्ट फार्मिंग’च्या भविष्याची झलक
लुवासचे हे ॲप म्हणजे केवळ एक साधन नाही, तर ते ‘प्रिसिजन लाइव्हस्टॉक फार्मिंग’ (Precision Livestock Farming – PLF) आणि स्मार्ट शेतीच्या भविष्याची एक रोमांचक झलक आहे. आज जगभरात इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) आणि सेन्सरसारखे तंत्रज्ञान पारंपरिक पशुपालनाला डेटा-आधारित विज्ञानात बदलत आहे. हे केवळ एक अमूर्त स्वप्न नाही, तर प्रत्यक्षात घडत आहे.
उदाहरणार्थ, जनावरांच्या पायाला लावलेले ‘ॲक्सेलेरोमीटर’ सेन्सर त्यांच्या चालण्यातील बदलाची नोंद घेऊन लंगडेपणासारखे आजार लवकर ओळखू शकतात. पोटात बसवलेले ‘रुमिनल सेन्सर’ त्यांच्या पचनक्रियेवर लक्ष ठेवतात, ज्यामुळे चारा व्यवस्थापन अधिक अचूक करता येते. त्याचप्रमाणे, ‘जीपीएस’ सेन्सर जनावरे कुठे चरत आहेत, याचा अचूक नकाशा देतात, ज्यामुळे चाऱ्याच्या उपलब्धतेचे नियोजन करणे सोपे होते. लुवासचे ॲप याच क्रांतीचा एक भाग आहे, जे अस्पष्ट अंदाजांना अचूक माहितीत बदलून शेतकऱ्यांना सक्षम करत आहे.
पशुपालनासाठी एक नवीन दिशा
‘लुवास एफएमडी ई-लॉस कॅल्क्युलेटर’ हे केवळ पशुपालकांसाठीच नव्हे, तर उद्योजक आणि धोरणकर्त्यांसाठीही एक शक्तिशाली साधन आहे. नुकसानीचे अचूक मोजमाप करणे हे रोगाचे अधिक चांगले व्यवस्थापन आणि नियंत्रणाच्या दिशेने पहिले पाऊल आहे.
प्रत्येक शेतकऱ्याला अचूक डेटाची शक्ती देऊन, हे ॲप वैयक्तिक नुकसानीला सामूहिक ज्ञानात रूपांतरित करते. हा डेटा केवळ शेतकऱ्यांसाठी नाही, तर पशु आरोग्यामध्ये कुठे आणि किती गुंतवणूक करायची, यासाठी धोरणकर्त्यांना आणि उद्योगांना एक शक्तिशाली संकेत आहे. तेव्हा प्रश्न असा निर्माण होतो की, भारतातील पशु आरोग्यासाठी एक एकात्मिक डिजिटल प्रणाली तयार करण्याच्या दिशेने हे पहिले पाऊल ठरू शकते का?
