'मान्सून!आनंदाची बातमी; समुद्रात 'एल निनो'च्या दुष्परिणामांना कमी करू शकणाऱ्या घडामोडी!

‘मान्सून २०२६’च्या दृष्टीने शेतकऱ्यांसाठी आनंदाची बातमी आहे. कारण, समुद्रात ‘एल निनो’च्या दुष्परिणामांना कमी करू शकणाऱ्या घडामोडी वेगाने घडत आहेत. ‘हिंद महासागर द्विध्रुव’ अर्थात इंडियन ओशन डायपोल (IOD) पावसाची चिंता कशी मिटवणार, ते आपण जाणून घेऊया…
IOD Monsoon 2026 Rain El Nino Indian Ocean Diapole IMD

त्यासाठी आयओडी (IOD) म्हणजे काय? हे आपण पाहूया. इंडियन ओशन डायपोल किंवा ‘हिंद महासागर द्विध्रुव’ हा अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागराच्या तापमानातील फरक आहे, जो भारतीय मान्सूनवर मोठा परिणाम करतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा अरबी समुद्र (पश्चिम हिंद महासागर) जास्त गरम होतो आणि बंगालच्या उपसागराचे (पूर्व हिंद महासागर) पाणी तुलनेने थंड असते, तेव्हा त्याला ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ म्हणतात. हे भारतासाठी चांगले असते, कारण यामुळे पावसाचे ढग भारताकडे आकर्षित होतात. याउलट, जेव्हा अरबी समुद्र थंड आणि बंगालचा उपसागर गरम असतो, तेव्हा त्याला ‘निगेटिव्ह आयओडी’ म्हणतात, ज्यामुळे पाऊस कमी होऊ शकतो.

मान्सून २०२६ वर परिणाम: सद्यस्थिती काय?

• सद्यस्थिती (मे २०२६): सध्या आयओडी न्यूट्रल स्थितीत आहे, म्हणजेच दोन्ही बाजूंचे तापमान सध्या सामान्य आहे.

• भविष्यातील अंदाज: हवामान खात्याच्या (आयएमडी) अंदाजानुसार, मान्सूनच्या सुरुवातीला (जून) परिस्थिती न्यूट्रल राहील, परंतु जुलै-ऑगस्टनंतर (मान्सूनच्या उत्तरार्धात) ‘पॉझिटिव्ह’ आयओडी विकसित होण्याची शक्यता आहे.

• परिणाम: जर पॉझिटिव्ह आयओडी वेळेवर सक्रिय झाला, तर तो एल निनो (El Nino) च्या दुष्परिणामांना कमी करू शकतो आणि मान्सूनची कमतरता भरून काढू शकतो.

एल निनो + आयओडी: ‘सुपर एल निनो’ चा धोका आहे का?

२०२६ मध्ये पॅसिफिक महासागरात ‘सुपर एल निनो’ विकसित होण्याचे संकेत आहेत, जो मान्सूनसाठी धोकादायक ठरू शकतो आणि पाऊस कमी करू शकतो.. मात्र, जर ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ सक्रिय झाला, तर तो या सुपर एल निनो (Super El Nino) चा प्रभाव कमी करण्यास (Cancel/Offset) मदत करू शकतो.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची माहिती

1. मान्सूनची सुरुवात कठीण: एल निनोमुळे जून-जुलैमध्ये मान्सूनच्या सुरुवातीला पावसाची दडी पाहायला मिळू शकते.

2. उत्तरार्धात दिलासा: ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये पॉझिटिव्ह आयओडी मुळे चांगला पाऊस पडण्याची आशा आहे, जो पिकांना जीवदान देऊ शकतो.

3. पेरणीचे नियोजन: हवामान खात्याच्या अचूक अंदाजांची वाट पाहून आणि जमिनीतील ओलावा तपासूनच पेरणीचे निर्णय घ्यावेत.

4. पाणी नियोजन: वर्षाच्या उत्तरार्धात पावसात सुधारणा होणार असली, तरी सुरुवातीच्या काळात पाण्याची टंचाई भासू शकते, त्यामुळे उपलब्ध पाणी जपून वापरावे.

थोडक्यात सांगायचे तर, २०२६ चा मान्सून आव्हानात्मक असू शकतो, परंतु आयओडी तारक ठरू शकतो.
तुम्हाला हे वाचायला नक्की आवडेल