उन्हाळ्यातील ब्रॉयलर पक्षी नियोजन

ब्रॉयलरसाठी ६५.७५ अंश फॅरानाइट हे योग्य तापमान आहे. पण, यापेक्षा कमी किंवा जास्त हवामानातील तापमान ब्रॉयलरच्या शरीरावर परिणाम करते व कोंबड्या या वातावरणात राहू शकत नाही.

उन्हाळ्यात ब्रॉयलरच्या शरीरावर होणारे परिणाम

ब्रॉयलरच्या शरीरावर उन्हाळ्यात खूप मोठ्या प्रमाणात परिणाम होतो. यामध्ये शरीरातून उष्णता मुक्त होण्याचे प्रमाण व शरीरात उष्णता निर्माण करण्याचे प्रमाण या प्रमाणात बदल झाल्यास परिणाम आढळतो.
i) पिण्याच्या पाण्याचे प्रमाण वाढते व खाद्य खाण्याचे प्रमाण कमी होते.
ii) खाल्लेल्या खाद्यांचे शरीरात वजन वाढीसाठी उपयोग न होता ते वाया जाते व वाढीवर परिणाम होतो.
iii) शरीरातील रक्तप्रवाह वेगाने होतो. (हृदयाची स्पंदने वाढतात व वाढ खुंटते.)
iv) रोग प्रतिकार क्षमता कमी होते व पक्षी दगावण्याची शक्यता वाढते.

विविध तापमानाचा ब्राॅयलर पक्ष्यांवर होणारा परिणाम

i) —- ६५ अंश फॅरानाइट -८० अंश फॅरानाइट —- योग्य तापमान ज्यामध्ये कोंबड्या आनंदी व उत्साही राहतात. वाढ चांगल्याप्रकारे होते.
ii) —- ८१अंश फॅरानाइट – ८५ अंश फॅरानाइट —- खाद्य खाण्याचे प्रमाण कमी होते व शरीरामध्ये खाद्याचे वजनात रूपांतर खूपच कमी प्रमाणात होते.
iii) —- ८६ अंश फॅरानाइट – ९५ अंश फॅरानाइट —- तापमान जसजसे ८६ अंश फॅरानाइटच्या वर जाते. तसतसे कोंबड्या खाद्य खाने २-३ टक्के कमी करतात.
iv) —- ९६ अंश फॅरानाइट – १०० अंश फॅरानाइट —- या तापमानात कोंबड्या आपले पंख पसरतात. खूप मोठ्या प्रमाणात उष्णता बाहेर टाकतात व यामुळे उष्माघात होतो व कोंबड्या दगावतात.
v) —- १०१ अंश फॅरानाइट – त्यापेक्षा जास्त —- या तापमानाला कोंबड्या दगावतात.

तापमानाशी जुळवून घेण्यासाठी ब्रॉयलरचा प्रतिसाद
माणसाप्रमाणे घामग्रंथी नसल्यामुळे ब्रॉयलर जवळ खूप जास्त प्रमाणात पाणी पिणे हा एकमेव मार्ग असतो.

• खूप जास्त प्रमाणात वातावरणातील तापमानाशी जुळवून घेण्यासाठी ब्रॉयलर कोंबड्या त्यांच्या हालचाली थांबवतात.
• कोंबड्या भुश्‍यामध्ये विष्टा टाकतात जी त्याच्या शरीराच्या तापमानापेक्षा कमी असते.
• अयोग्य तापमानात (८० अंश फॅरानाइट) ब्रॉयलर त्यांची पंख व चोच उघडतात, याद्वारे ते जास्त प्रमाणात उष्ण व दमट हवा बाहेर टाकतात.

उष्णतेचा ताण कमी करण्यासाठी उपाययोजना

i) पोल्ट्री फार्मचे नियोजन
ii) पाण्याचे नियोजन
iii) खाद्याचे नियोजन
iv) इतर नियोजन

पोल्ट्री फार्मचे नियोजन

• पोल्ट्रीची बांधकामाची दिशा उत्तर-दक्षिण असावी. त्यामुळे सूर्यप्रकाश सरळ फार्ममध्ये न पडल्याने तापमान जास्त वाढत नाही.
• दोन फार्ममधील अंतर कमीत कमी २० मीटर असावे. त्यामुळे चांगल्या पद्धतीने हवा खेळती राहते.
• पोल्ट्री फार्मच्या आजूबाजूने उंच व पसरट पाने असलेले वृक्ष लावावेत, यामुळे उन्हाच्या झळा कोंबड्यांना बसत नाहीत.
• पोल्ट्री फार्मचे छत गव्हाचा किंवा भाताचा कडबा किंवा उसाच्या पाल्याने झाकावे, यामुळे शेडमधील तापमान कमी राहते.
• शेडच्या छतामध्ये व भिंतीमध्ये २.६ ते ३.३ मी. अंतर ठेवावे. यामुळे हवा खेळती राहण्यास मदत होते.
• पोल्ट्री शेडच्या आजूबाजूने पांढरा कलर मारावा, यामुळे सूर्यप्रकाश परावर्तनास मदत होते.

पाण्याचे व्यवस्थापन

• एक पक्षी साधारणतः २ लिटर पाणी प्रत्येक किलोमागे पितात. ७० अंश फॅरानाइटला प्रत्येक १ अंश सीच्या तापमानवाढीला पक्षी ४ टक्के जास्त पाणी पितात. – साधारणतः खाद्य व पाणी यांचे १-२ असे प्रमाण असते. जेव्हा तापमान वाढ ९५ अंश फॅरानाइटपेक्षा जास्त असते, हेच प्रमाण उन्हाळ्यात १ः४ असे होते.
• पक्ष्यांना ४५ अंश फॅरानाइट ते ८० अंश फॅरानाइटमध्ये थंड पाणी पिणे आवडते. हेच लहान पिल्लांच्या बाबतीत थंड पाण्याबरोबर इलेक्ट्रॉलॅटिस द्यावेत जेव्हा ते हॅचरीतून फार्मवर आणले जातात.
• पाण्याची भांडी २५ टक्के वाढवावीत व दिवसातून ४-५ वेळा पाण्याची भांडी भरावीत व पाण्याचे तापमान शेडमधील वातावरणापेक्षा कमी असावे.
• स्वच्छ आणि निर्जंतूक पाण्याबरोबरच ०.२५ टक्के मीठ टाकावे, यामुळे पिण्याच्या पाण्याचे प्रमाण वाढते.

खाद्याचे व्यवस्थापन

• पक्षी सकाळी लवकर आणि संध्याकाळच्या वेळेस जास्त प्रमाणात खातात. त्या वेळेत त्यांना जास्त खाद्य द्यावे.
• १० टक्के खाद्याची भांडी वाढवावीत, यामुळे खाद्य खाण्याचे प्रमाण वाढते.
• ३-३.५ टक्के कॅल्शियमची पातळी वाढवावी.
• साधारणपणे २०-३० टक्के जास्त प्रमाणात जीवनसत्व आणि ताणमुक्त मूलद्रव्ये द्यावीत.
• जीवनसत्व ए – ८००० आय यू आणि जीवनसत्व ई -२५० मि. ग्रॅ/ कि. यामुळे ताण कमी होण्यास मदत होते.

इतर नियोजन

• स्वच्छ व ताज्या भुश्‍याच्या २ इंच जाडीचा थर बनवून त्यावर दिवसातून २-३ वेळा साधारण पाणी शिंपडावे.
• पक्ष्यांची गर्दी होऊ न देता १० टक्के जास्त जागा प्रत्येक पक्षाला उन्हाळ्यात देणे गरजेचे आहे.
• कोंबड्यांची जागा बदलणे, त्यांना लसी टाेचणे अशी कामे रात्रीच्या वेळी करावीत.
• जास्त उन्हाचा ताण पक्ष्यांवर आल्यावर पक्ष्यांना २-३ मिनिटे पाण्यामध्ये बुडवावे. चोच आणि डोळे पाण्याच्या पातळीच्या बाहेर काढावे.
• पांढरा रंग, चुना इत्यादीचा वापर केल्यास २ अंश सीने तापमान कमी होते.
• खिडक्यांना बारदाने बसवावीत व दुपारच्या वेळेस ओली करावी.
• स्प्रिंगकलर फार्मच्या बाजूला किंवा शेजवर मारावे.
• एग्झाॅस फॅन एका बाजूला आणि Pal Cooling दुसऱ्या बाजूला (२०० फुट) यामुळे तापमान ८ अंश सेल्सअसने कमी होते.
• अशारितीने आपण उन्हाळ्यात कोंबड्यांचे नियोजन योग्यरित्या करू शकतो.

माहितीस्रोत –  शिकलगार नवाज, ( पशुसंवर्धन व दुग्धशास्त्र विभाग, पद्मभूषण वसंतदादा पाटील कृषी महाविद्यालय, आंबी (तळेगाव दाभाडे, ता. मावळ, जि. पुणे)