मुंबई- यंदाच्या मान्सून हंगामात आता एक मोठा हवामानशास्त्रीय बदल पाहायला मिळण्याची शक्यता आहे. 10 सप्टेंबरनंतर वातावरणाच्या वरच्या पातळीवरील ‘जेट स्ट्रीम’ वारे दक्षिणेकडे म्हणजेच मध्य भारतापर्यंत खाली सरकण्याची दाट शक्यता आहे. यामुळे उत्तर-पश्चिम आणि मध्य भारताच्या बहुतांश भागांत अतिशय कोरडी हवा प्रवेश करेल. या हवामान बदलामुळे सप्टेंबरच्या मध्यावर उत्तर-पश्चिमी भागांतून (मुख्यतः राजस्थान आणि लगतच्या भागातून) मान्सूनच्या अधिकृत माघारीची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते. 10 सप्टेंबरनंतरच्या या स्थितीमुळे उत्तर आणि मध्य भारतात पावसासाठी अनुकूल वातावरण राहणार नाही.
मान्सूनची माघार आणि जेट स्ट्रीमचा प्रभाव
भारतीय हवामानशास्त्रात मान्सूनचे आगमन आणि त्याची माघार यामागे ‘सब-ट्रॉपिकल वेस्टर्ली जेट स्ट्रीम’ या वाऱ्यांचा मोठा वाटा असतो.
जेट स्ट्रीम म्हणजे काय?
हे वातावरणाच्या वरच्या थरात (सुमारे 7 ते 14 किमी उंचीवर) पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अतिशय वेगाने वाहणारे वारे असतात. उन्हाळ्यात हे वारे हिमालयाच्या पलीकडे उत्तरेकडे सरकल्याने भारतात मान्सून सक्रिय होतो. मात्र, हिवाळ्याची चाहूल लागताच हे वारे पुन्हा दक्षिणेकडे सरकतात.
कोरड्या हवेचा प्रवेश
10 सप्टेंबरनंतर हे जेट स्ट्रीमचे वारे मध्य भारतापर्यंत खाली येण्याची शक्यता आहे. या वाऱ्यांच्या प्रभावामुळे वातावरणात उच्च दाबाचा पट्टा निर्माण होतो. त्यामुळे हवा वरून खाली दाबली जाते, यामुळे ढग तयार होण्याच्या प्रक्रियेत मोठा अडथळा निर्माण होतो आणि वातावरणात बाष्पाऐवजी कोरडी हवा पसरते.
पावसावर होणारा परिणाम
या प्रक्रियेमुळे 10 सप्टेंबरच्या आसपास उत्तर-पश्चिम भारत (राजस्थान, पंजाब, हरियाणा) आणि मध्य भारताच्या काही भागांतून पावसाची माघार होईल. हवामान प्रारूपांनुसार, 15 सप्टेंबरच्या आसपास मान्सून अधिकृतरीत्या परतीच्या प्रवासाला सुरुवात करेल, असे भक्कम संकेत मिळत आहेत.
महाराष्ट्रातील परतीचा पाऊस
उत्तर-पश्चिम भारतातून मान्सूनची माघार सप्टेंबरच्या मध्यावर सुरू होत असली, तरी महाराष्ट्रातून मान्सून लगेच माघार घेत नाही. महाराष्ट्रातील परतीच्या पावसाचे (रिटर्न मान्सून) गणित थोडे वेगळे असते.
- सप्टेंबरमधील पाऊस आणि माघारीचे वेळापत्रक: राजस्थानमधून मान्सूनने माघार घेतल्यानंतर, तो महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचायला सर्वसाधारणपणे ऑक्टोबरचा महिना उजाडतो. भारतीय हवामान विभागाच्या (आयएमडी) नव्या वेळापत्रकानुसार, महाराष्ट्रातून मान्सूनच्या माघारीची सर्वसाधारण तारीख 10 ऑक्टोबरच्या आसपास असते. त्यामुळे उत्तर भारतात कोरडे हवामान असले तरी, महाराष्ट्रात सप्टेंबरच्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या आठवड्यात मान्सूनचा प्रभाव काही प्रमाणात टिकून राहील.
- परतीच्या पावसाचे स्वरूप (ऑक्टोबर हीट आणि गडगडाट): जेव्हा मान्सून माघार घेऊ लागतो, तेव्हा वाऱ्याची दिशा बदलते. महाराष्ट्रात सप्टेंबरच्या अखेरीस आणि ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला कडक ऊन पडते. या वाढत्या तापमानामुळे आणि स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या बाष्पामुळे दुपारनंतर ढग दाटून येतात. महाराष्ट्रातील परतीचा पाऊस हा सलग नसून, तो प्रामुख्याने विजांच्या कडकडाटासह आणि ढगांच्या गडगडाटासह पडणारा जोरदार पाऊस असतो.
- यंदाची शक्यता आणि शेतकऱ्यांसाठी काळजी: जर जेट स्ट्रीम अपेक्षेपेक्षा लवकर खाली आला आणि मध्य भारतावर कोरड्या हवेचा प्रभाव वेगाने वाढला, तर महाराष्ट्रातही सप्टेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात पावसाचा जोर नेहमीपेक्षा लवकर कमी होऊ शकतो. मात्र, बंगालच्या उपसागरात जर एखादे कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण झाले, तर परतीचा पाऊस महाराष्ट्रात जोरदार हजेरी लावू शकतो. शेतकऱ्यांनी या परतीच्या आणि अचानक येणाऱ्या गडगडाटी पावसाचा अंदाज घेऊनच आपल्या खरीप पिकांची (उदा. सोयाबीन, उडीद) काढणी आणि साठवणुकीचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
थोडक्यात, 10 सप्टेंबरनंतर उत्तर भारतात पावसाळा संपण्याच्या मार्गावर असेल, पण महाराष्ट्राला मात्र सप्टेंबर अखेरपर्यंत आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात परतीच्या गडगडाटी पावसाचा सामना करावा लागू शकतो.
तुम्हाला हे वाचायला नक्की आवडेल
