लडाखचे ‘वाळवंट’ काश्मीरच्या केशराची मक्तेदारी मोडून काढणार!
शेतकऱ्यांचा उत्पन्नवाढीचा नवा प्रयोग; 90,000 इराणी कंदांची लागवड
लडाखच्या ओसाड भूमीत एका क्रांतीची ठिणगी पडत आहे. या अतिथंड वाळवंट आणि उंच पर्वतांच्या सीमावर्ती प्रदेशात, केंद्रशासित प्रदेश सरकार जगातील सर्वात मौल्यवान मसाल्यांपैकी एक असलेल्या केशराची लागवड करण्याचा एक भव्य प्रयोग हाती घेत आहे. ‘लाल सोने’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या केशराचा सुगंध आणि समृद्धी आता हिमालयीन खोऱ्यांमध्ये दरवळेल.
हा स्वप्नवत प्रकल्प लडाखच्या लेह जिल्ह्यातील स्पितुक फर्का येथील 4,000 चौरस मीटर पडीक जमिनीवर सुरू करण्यात आला आहे. येथे लागवडीसाठी 800 किलो उत्तम प्रतीचे इराणी करडईचे कंद वापरण्यात आले आहेत. सुमारे 90,000 कंदांची लागवड करण्यात आली आहे. पडीक जमीन लागवडी योग्य बनवणे आणि स्थानिक समुदायांसाठी उत्पन्नाचे नवीन स्रोत खुले करणे, हा याचा मुख्य उद्देश आहे.
लडाखचे नायब राज्यपाल विनय कुमार सक्सेना यांनी या ऐतिहासिक उपक्रमाची घोषणा केली आणि याला “एक अत्यंत धाडसी आणि आश्वासक प्रयोग” म्हटले, ज्यामुळे या प्रदेशाच्या कृषी क्षेत्राला नवी दिशा मिळेल.
हिम सरोवर प्रकल्प
ही शेती पद्धत सरकारच्या ‘हिम सरोवर प्रकल्पा’चा एक भाग म्हणून राबवली जात आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश वाळवंटातील पाण्याची कमतरता आणि जमिनीची टंचाई दूर करणे आणि नापीक झालेली जमीन पुन्हा शेतीयोग्य बनवणे हा आहे. सिंचन सुविधा वाढवून आणि शेतजमीन सुधारून, या प्रकल्पामध्ये हिमालयीन प्रदेशातील शेतीचे भविष्य बदलण्याची क्षमता आहे.
केशरच का? इराणी वाणच का?
लडाखमधील शेतकरी, तरुण आणि स्वयंसहायता गटांना उत्तम जीवनमान मिळवून देणे, ही या प्रयोगामागील मुख्य प्रेरणा आहे. यामुळे पारंपरिक पिकांकडून अधिक बाजारमूल्य असलेल्या नवीन कृषी पिकांकडे वळण्याचा मार्ग मोकळा होतो.
∙ अनुकूल हवामान: इराणी करडई भौगोलिक आणि हवामानाच्या दृष्टीने लडाखच्या उंच प्रदेशांसारखीच आहे. त्यामुळे, तेथील तीव्र कृषी-हवामान बदलांमध्ये ती तग धरू शकेल, असा विश्वास आहे.
∙ वैज्ञानिक मूल्यांकन: हा निर्णय कोणताही लहरीपणाने घेतलेला नाही. गेल्या दोन वर्षांपासून लडाख प्रशासन आणि अग्रगण्य संशोधन संस्थांनी केलेल्या व्यापक अभ्यासानंतर आणि तांत्रिक चाचण्यांनंतर हा प्रकल्प राबविण्यात आला आहे.
वैज्ञानिक समुदायाची भूमिका आणि ‘CSIR-IIIM’ चा सहभाग
लडाखमधील केशर लागवडीचे यश केवळ लागवडीपुरते मर्यादित नाही. यामागे वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद-भारतीय एकात्मिक औषध संस्थेचा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक पाठिंबा आहे.
1. योग्य वाणांची ओळख: लडाखच्या प्रत्येक प्रदेशातील मातीच्या विविधतेचा अभ्यास करून, सर्वात योग्य केशर वाण ओळखण्यासाठी सीएसआयआर – आयआयआयएम सरकारला मदत करत आहे.
2. आर्थिक व्यवहार्यता: या अतिथंड जमिनीत केशर लागवडीची आर्थिक व्यवहार्यता निश्चित करण्यासाठी अभ्यासही केला जात आहे.
3. प्रशिक्षण आणि आर्थिक सहाय्य: केवळ लेह प्रदेशातच नव्हे, तर कारगिलमध्येही लागवडीची व्याप्ती वाढवण्यासाठी पावले उचलली जात आहेत. कृषी विभाग आणि सीएसआयआर – आयआयआयएम इच्छुक शेतकऱ्यांना शास्त्रीय शेती पद्धती आणि काढणीनंतरच्या प्रक्रिया पद्धतींवर सर्वसमावेशक प्रशिक्षण देत आहेत.
काश्मीरच्या पलीकडे पसरणारा सुगंध
जम्मू आणि काश्मीरमधील पंपोर हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध केशर लागवडीचे क्षेत्र आहे. भौगोलिक संकेताचा दर्जा असलेल्या काश्मिरी केशरला जागतिक स्तरावर मोठी मागणी आहे. तथापि, हवामान बदल आणि शहरीकरणामुळे काश्मीरमधील केशर उत्पादनात होत असलेल्या घसरणीवर लडाखमधील हा प्रयोग एक उपाय ठरेल, अशी आशा तज्ज्ञांना आहे.
आव्हाने आणि भविष्य
कोरडे वारे, अतिथंडी आणि अत्यंत कमी पर्जन्यमान असलेल्या थंड वाळवंटात शेती यशस्वी करणे सोपे नाही. तथापि, जेव्हा हिम सरोवर प्रकल्पाची तांत्रिक परिपूर्णता, शास्त्रज्ञांचे सततचे निरीक्षण आणि शेतकऱ्यांचे अथक प्रयत्न एकत्र येतील, तेव्हा हिमालयाच्या ओसाड प्रदेशात एका नव्या इतिहासाचा जन्म होईल.
स्पितुक फर्काच्या ओसाड जमिनीवर फुलणारी ही फुले केवळ एक पीक नसून, संकटांवर मात करण्याच्या लडाखच्या लोकांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहेत. जर हा प्रयोग यशस्वी झाला, तर केशर एक प्रमुख आर्थिक शक्ती बनेल, जी येत्या काही वर्षांत लडाखच्या अर्थव्यवस्थेत परिवर्तन घडवून आणेल.
तुम्हाला हेही वाचायला नक्की आवडेल.
