केंद्रीय अर्थसंकल्प 2024 मध्ये पीएम-किसान योजनेच्या 6,000 पेन्शन लाभात कोणतीही वाढ करण्यात आलेली नाही. दुसरीकडे, केंद्र सरकारने तेलबियांमध्ये ‘आत्मनिर्भरता’ योजना पुन्हा सुरू केली आहे. कृषी इकोसिस्टममधील संलग्न क्षेत्रे अत्यंत चांगले काम करत असल्याचे, अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी अर्थसंकल्पीय भाषण सादर करताना सांगितले.
पशुसंवर्धन, मत्स्यपालन यावर लक्ष केंद्रीत करणे गरजेचे असल्याचे सांगून सीतारामन म्हणाल्या, की यामुळे कृषी क्षेत्रातील प्रगतीला वेगाने चालना मिळू शकते, असे तज्ञांनी सांगितले. तथापि, पीएम किसान फायद्याचे थेट लाभ हस्तांतरणमध्ये (DBT) कोणतीही वाढ झालेली नाही, ती ₹6,000 वरून ₹7,500-8,000 प्रतिवर्ष केली जाईल, अशी जोरदार चर्चा होती.
11.8 कोटी शेतकऱ्यांना पीएम किसान योजनेंतर्गत मदत
देशातील 11.8 कोटी शेतकऱ्यांना प्रधानमंत्री किसान सन्मान निधी (PM-KISAN) या जगातील सर्वात मोठ्या डायरेक्ट बेनिफिट ट्रान्सफर (DBT) योजनेंतर्गत आर्थिक सहाय्य देण्यात आले आहे. PM-KISAN योजनेअंतर्गत, सरकार दर वर्षी तीन समान चार-मासिक हप्त्यांमध्ये 6,000 रुपयांचा आर्थिक लाभ प्रदान करते. डीबीटी मोडद्वारे देशभरातील शेतकरी कुटुंबांच्या बँक खात्यांमध्ये पैसे हस्तांतरित केले जातात. अंतरिम अर्थसंकल्पात फेब्रुवारी 2019 मध्ये घोषित केलेली ही योजना डिसेंबर 2018 पासून लागू झाली.
कृषी क्षेत्रात मूल्यवर्धन वाढविण्यावर भर देणार
केंद्रीय अर्थसंकल्प 2024 मध्ये कल्याणकारी योजनांपासून पायाभूत सुविधा आणि डिजिटल विकासापर्यंत, भारतातील कृषी क्षेत्रासाठी अनेक अपेक्षा होत्या. अर्थसंकल्प 2024 मध्ये कृषी क्षेत्रातील मूल्यवर्धन आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी प्रयत्न केले जातील, असा विश्वास निर्मला सीतारामन यांनी व्यक्त केला. त्यांनी अर्थसंकल्पीय भाषणात सांगितले की, सरकार कृषी क्षेत्रात मूल्यवर्धित करण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी प्रयत्न करणार आहे. या संदर्भात, सरकारने किमान मदत वाढवली आहे. ‘अन्नदाता’ शेतकऱ्यांना वेळोवेळी आणि योग्य दर मिळतील, यावर सरकारी योजनांचा भर राहणार आहे.
कृषी क्षेत्रासाठी महत्त्वाच्या घोषणा/ योजना
• सरकार साठवण आणि प्रक्रिया यासह कापणीनंतरच्या क्रियाकलापांमध्ये खाजगी आणि सार्वजनिक गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देईल.
• कृषी क्षेत्राची जलद वाढ सुनिश्चित करण्यासाठी, सरकार एकत्रीकरण, आधुनिक स्टोरेज, कार्यक्षम पुरवठा साखळी, प्राथमिक आणि दुय्यम प्रक्रिया आणि विपणन तसेच ब्रँडिंगसह काढणीनंतरच्या क्रियाकलापांमध्ये खाजगी आणि सार्वजनिक गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देईल.
• कृषी क्षेत्र सर्वसमावेशक, संतुलित, उच्च वाढ आणि उत्पादकतेसाठी सज्ज आहे. शेतकरी-केंद्रित धोरणे, उत्पन्न समर्थन, किंमत आणि विमा समर्थनाद्वारे जोखमीचे कव्हरेज, स्टार्ट-अप्सद्वारे तंत्रज्ञान आणि नवकल्पनांचा प्रचार याद्वारे कृषी विकासावर भर दिला जाईल.
• पीएम फसल विमा योजनेंतर्गत 4 कोटी शेतकऱ्यांना पीक विम्याशिवाय इतर अनेक कार्यक्रम राबविले. देश आणि जगासाठी अन्न उत्पादनात अन्नदाता मदत करत आहे. दुसरीकडे, मोफत रेशनद्वारे 80 कोटी लोकांसाठी अन्नाची चिंता दूर झाली आहे.
• देशातील गरीब, महिला, तरुण आणि शेतकरी या चार “प्रमुख जाती” असून या चौघांच्या गरजा पूर्ण करणे आणि त्यांच्या आकांक्षा पूर्ण करणे हे सरकारचे सर्वोच्च प्राधान्य आहे. सरकार सर्वांगीण, सर्वव्यापी आणि सर्वसमावेशक विकास सुनिश्चित करण्याच्या दृष्टीकोनातून काम करत आहे.
क्रेडिट लिंकेजचा फायदा
प्रधानमंत्री मायक्रो फूड प्रोसेसिंग एंटरप्रायझेस योजनेचे औपचारिकीकरण 2.4 लाख SHG आणि साठ हजार व्यक्तींना क्रेडिट लिंकेजसह मदत केली आहे.
नॅनो-लिक्विड डीएपीचा वापर वाढवणे
नॅनो-लिक्विड डीएपी (डाय-अमोनियम फॉस्फेट), या प्रमुख खताचा वापर सर्व कृषी-हवामान झोनमध्ये विस्तारित केला जाईल.
दूध, दुग्ध उत्पादन वाढवण्याच्या योजना
भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश असला तरी उत्पादनक्षमता कमी असल्याचे सांगत अर्थमंत्र्यांनी देशातील दूध आणि दुग्ध उत्पादन वाढविण्याच्या योजना जाहीर केल्या. त्या म्हणाल्या की, 2022-23 मध्ये भारताचे दूध उत्पादन 4 टक्क्यांनी वाढून 230.58 दशलक्ष टन झाले. अर्थमंत्र्यांनी दुग्धोत्पादक शेतकऱ्यांना मदत करण्यासाठी आणि गुरांमधील पाय आणि तोंडाच्या आजाराचा सामना करण्यासाठी एक व्यापक कार्यक्रम जाहीर केला.
पशुसंवर्धनासाठी पायाभूत सुविधा विकास निधी
सीतारामन म्हणाल्या, दुग्ध उत्पादक शेतकऱ्यांना मदत करण्यासाठी एक व्यापक कार्यक्रम तयार केला जाईल. पाय आणि तोंडाच्या आजारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आधीच प्रयत्न सुरू आहेत. भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश आहे, परंतु दुभत्या जनावरांची उत्पादकता कमी आहे. सध्याच्या योजनांच्या यशावर हा कार्यक्रम तयार केला जाईल. राष्ट्रीय गोकुळ मिशन, राष्ट्रीय पशुधन अभियान आणि डेअरी प्रक्रिया आणि पशुसंवर्धनासाठी पायाभूत सुविधा विकास निधी उभारला जाईल.
तेलबियांच्या उत्पादनाला चालना देण्यासाठी धोरण
मोहरी, भुईमूग, तीळ, सोयाबीन आणि सूर्यफूल यासारख्या तेलबियांच्या उत्पादनाला चालना देण्यासाठी आत्मा निर्भारतासाठी धोरण विकसित केले जाईल. यामध्ये उच्च उत्पादन देणाऱ्या वाणांचे संशोधन, आधुनिक शेती तंत्राचा व्यापक अवलंब, बाजारपेठेतील संपर्क, खरेदी, मूल्यवर्धन आणि पीक विमा यांचा समावेश असेल.
पीएम किसान संपदा योजनेचा 38 लाख शेतकऱ्यांना लाभ
प्रधानमंत्री किसान संपदा योजना योजनेचा 38 लाख शेतकऱ्यांना लाभ झाला आहे आणि 2.4 लाख स्वयं-सहायता गटांना (SHGs) मदत केली आहे.
