गोव्यातील एक दूरदर्शी शेतकरी चिन्मय तानशीकर यांनी त्यांच्या वडिलोपार्जित जमिनीचे रूपांतर एका समृद्ध सेंद्रिय शेतीत केले आहे. त्यांनी सेंद्रिय आणि एकात्मिक दृष्टिकोनाचा वापर करून व्हॅनिलासारख्या उच्च-मूल्यवान मसाल्यांच्या शेतीमध्ये विशेष प्राविण्य मिळवले आहे. एक एकर व्हॅनिला शेतीतून ते 15 लाखांची कमाई करत आहेत. याशिवाय, वैविध्यपूर्ण पीक पोर्टफोलिओमुळे अनिश्चितता-जोखीम कमी करून वर्षभर स्थिर उत्पन्नही मिळवत आहे. वाड-वडिलांची तोट्यातील खानदानी शेती हातात घेतल्यानंतर चिन्मय यांनी तो फायद्याचा व्यवसाय बनवला असून शेतीतून एकूण वार्षिक उत्पन्न 60 लाखांवर नेले आहे. त्यांना गोवा सरकारचे कृषी रत्न आणि कृषी भूषण पुरस्कारही मिळाले आहेत.
चिन्मय तानशीकर हे गोव्यातील संगुएम येथील नेत्रावली गावातील रहिवासी आहेत. जवळजवळ तीन दशके घालवून त्यांनी त्यांच्या वडिलोपार्जित शेतीला एका समृद्ध सेंद्रिय शेतीत रूपांतरित केले आहे. बी. कॉम पदवी असूनही, चिन्मय यांची खरी आवड नेहमीच शेतीमध्ये होती. शेतीचा त्यांचा प्रवास नारळ आणि सुपारीच्या लागवडीपासून सुरू झाला, जो त्यांच्या वडिलांनी सुरू केलेला वारसा होता, परंतु चिन्मयच्या नाविन्यपूर्ण वृत्तीमुळे त्यांनी लवकरच व्हॅनिला, काळी मिरी आणि दालचिनी सारख्या उच्च-मूल्याच्या मसाल्यांचा समावेश करून आपल्या शेतीतील पीक विविधता आणि व्यवसायाचा विस्तार केला.
चिन्मयच्या शेतात व्हॅनिला अशा काळात आला, जेव्हा व्हॅनिलाच्या किमती आश्चर्यकारकपणे 50,000 रुपयांपर्यंत वाढल्या होत्या. ते सांगतात की, “एक काळ असा होता, जेव्हा व्हॅनिलाची क्रेझ शिगेला पोहोचली होती. तेव्हाच मी ते आमच्या शेतात वाढवण्याचा निर्णय घेतला.” तथापि, व्हॅनिला बाजार अत्यंत अस्थिर आहे. सुरुवातीच्या तेजीनंतर, किमती घसरल्या, ज्यामुळे अनेक शेतकऱ्यांना हे पीक सोडून द्यावे लागले. तरीही, चिन्मय यांनी चिकाटीने काम सुरू ठेवले. आज ते गोव्यातील अशा काही शेतकऱ्यांपैकी एक आहेत, जे निरंतर व्हॅनिला लागवड करत आहेत.
विक्री दरात मोठे चढ-उतार तरीही फायदाच
2020-21 च्या हंगामात, चिन्मय यांनी प्रति किलो 30,000 रुपये दराने व्हॅनिला विकला आणि प्रति एकर सुमारे 15 लाख रुपये कमावले. ज्या वर्षी किमती कमी होत्या, त्या वर्षांतही त्यांनी 12,000 रुपये प्रति किलो दराने व्हॅनिला विकला, तरीही उत्पन्न प्रभावी राहिले. चिन्मय तानशीकर सेंद्रिय शेतीसाठी वचनबद्ध आहेत. पिकांचे आणि मातीचे आरोग्य राखण्यासाठी ते शाश्वत पद्धतींचा वापर करतात. ते पूर्णपणे सेंद्रिय तंत्रांचा वापर करतात. वाळलेली पाने आणि इतर शेतीतील कचरा खत म्हणून काम करते. एकात्मिक शेतीद्वारे कीटकांचे व्यवस्थापन केले जाते.
रोग नियंत्रणासाठी जैवनियंत्रण घटकांचा वापर
रोग नियंत्रणासाठी, ट्रायकोडर्मा आणि स्यूडोमोनास सारख्या जैवनियंत्रण घटकांचा वापर केला जातो. हे नैसर्गिक उपाय केवळ पिकांचे संरक्षण करत नाहीत, तर निरोगी वाढीस देखील प्रोत्साहन देतात. त्याच्या 25 एकर जमिनीपैकी 1 एकरमध्ये व्हॅनिला लावला आहे. व्हॅनिलासोबतच नारळ, सुपारी, काळी मिरी, दालचिनी, जायफळ आणि लवंगाची व्यावसायिक पातळीवर लागवड केली गेली आहे.
अन् जायफळाच्या सालीपासून कँडी
चिन्मय हे अननस, जायफळ इत्यादी पिकांचे उप-उत्पादन देखील विकतात. “आयसीएआर”ने जायफळाच्या सालीपासून कँडी बनवण्याचे तंत्र विकसित केल्याचे त्यांनी सांगितले. चिन्मय यांनी हे शिकून घेतले आणि आता त्यांच्या शेती पद्धतीत समाविष्ट केले आहे. या उप-उत्पादनांपासून ते दरवर्षी सुमारे 12 लाख रुपये कमावतात. याशिवाय, चिन्मय मधमाशी पालन देखील करतात आणि इतर शेतकऱ्यांनाही प्रशिक्षण देतात. सर्व उपक्रम एकत्रित करून दरवर्षी 50-60 लाखांपर्यंत कमाई होते.
व्हॅनिला, कँडीजची शेतातच मोठ्या प्रमाणावर विक्री
चिन्मय सांगतात की, “आमच्या व्हॅनिला पिकाच्या सुमारे 90 टक्के आणि जायफळ कँडीजसह बहुतेक उप-उत्पादने आमच्या शेतातील अभ्यागतांना थेट विकली जातात. आमच्याकडे रेस्टॉरंट्स आणि सुपरस्टोअर्ससारखे मोठ्या प्रमाणात खरेदीदार देखील आहेत, जे मोठ्या प्रमाणात व्हॅनिला शेतातच खरेदी करतात.” हा थेट ग्राहकांशी संपर्क साधण्याचा दृष्टिकोन केवळ उत्पादनांमध्ये मूल्य वाढवत नाही, तर मध्यस्थांना मागे टाकून उच्च नफा मार्जिन राखण्यास मदत होते.
