एकीकडे उत्तरेकडील हिमवृष्टीमुळे उत्तर महाराष्ट्र आणि विदर्भ गारठून निघत असताना, दुसरीकडे समुद्रातील बाष्प कोकण किनारपट्टीला धुक्याच्या दाट चादरीत लपेटत आहे. महाराष्ट्रात सध्या हवामानाचे असे दुहेरी आणि तितकेच गुंतागुंतीचे चित्र निर्माण झाले आहे. या बदलांमुळे एकीकडे रब्बी पिकांना दिलासा मिळाला असला, तरी दुसरीकडे द्राक्ष आणि आंबा बागायतदारांची चिंता वाढली आहे. हवामानातील या दुहेरी बदलांमुळे नागरिक आणि शेतकरी यांच्यासमोर नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.
महाराष्ट्रातील हवामानाचे विविधरंगी चित्र: कुठे गारठा, कुठे धुके
महाराष्ट्रातील थंडीचा प्रभाव सर्वत्र एकसारखा नाही. प्रत्येक विभाग हवामानाच्या वेगळ्या स्थितीचा सामना करत असून, काही ठिकाणी तीव्र गारठा जाणवत आहे, तर काही ठिकाणी धुक्यामुळे जनजीवन विस्कळीत झाले आहे. राज्याच्या विविध भागांतील हवामान स्थिती समजून घेण्यासाठी या प्रादेशिक विविधतेचे विश्लेषण करणे महत्त्वाचे ठरते.
उत्तर महाराष्ट्रात थंडीची तीव्र लाट
उत्तर महाराष्ट्र (नाशिक, धुळे, जळगाव): या भागात थंडीची लाट सर्वात तीव्र आहे. धुळे जिल्ह्यात किमान तापमान 5 ते 7 अंश सेल्सिअसपर्यंत घसरले असून, हा भाग अक्षरशः गारठून निघाला आहे. नाशिक आणि जळगावमध्येही पहाटे आणि रात्रीच्या वेळी कडाक्याची थंडी जाणवत आहे.
मराठवाडा आणि विदर्भ (छत्रपती संभाजीनगर, बीड, परभणी, नागपूर, गोंदिया): या भागांमध्येही थंडीचा जोर कायम आहे. परभणी येथे किमान तापमान 6.6 अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली आले आहे. विदर्भातील नागपूर, गोंदिया आणि गडचिरोली या जिल्ह्यांमध्ये किमान तापमान 8 ते 10 अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान नोंदवले जात असल्याने रात्रीचा गारठा वाढला आहे. मात्र, विशेष बाब म्हणजे पहाटे आणि रात्रीची थंडी असली तरी, दिवसा सूर्याची उष्णता तीव्र राहत असल्याने उकाडा जाणवत आहे.
पश्चिम महाराष्ट्र (पुणे, कोल्हापूर, सातारा, सोलापूर): ढगाळ वातावरण कमी होताच या भागात थंडी परतणार असल्याचा स्पष्ट अंदाज आहे. विशेषतः पुण्यात रात्रीचा गारवा वाढून किमान तापमान 12 ते 13 अंश सेल्सिअसपर्यंत कमी होण्याची शक्यता हवामान विभागाने वर्तवली आहे.
मुंबई आणि कोकण (मुंबई, ठाणे, पालघर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग): या किनारपट्टीच्या भागात थंडीचा प्रभाव कमी असला तरी, दाट धुक्याने जनजीवनावर परिणाम केला आहे. मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग आणि किनारी रस्त्यांवर पहाटे दृश्यमानता (Visibility) लक्षणीयरीत्या घटली आहे, ज्यामुळे वाहतुकीवर परिणाम होत आहे. येथील किमान तापमान 18 ते 22 अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज आहे.
हवामानातील ही प्रादेशिक विषमता केवळ योगायोग नाही, तर त्यामागे उत्तरेकडील शीतलहरी आणि समुद्रातील हवामान प्रणाली यांचे एक गुंतागुंतीचे समीकरण कार्यरत आहे.
थंडीच्या लाटेमागील शास्त्रीय कारणे: उत्तरेतील घडामोडींचा महाराष्ट्रावर परिणाम
महाराष्ट्रातील हवामानातील बदल हे केवळ स्थानिक नसून, त्यामागे व्यापक राष्ट्रीय हवामान प्रणाली कार्यरत आहेत. उत्तरेकडील राज्यांमधील घडामोडींचा थेट परिणाम राज्याच्या तापमानावर होत असतो. या हवामान बदलांमागे पुढील प्रमुख शास्त्रीय घटक (meteorological factors) कारणीभूत आहेत:
1. उत्तर भारतातील बर्फवृष्टी आणि शीतलहरी: सध्या काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये जोरदार बर्फवृष्टी सुरू आहे. श्रीनगरमध्ये दल सरोवर गोठले असून तापमान उणे 5.2 अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली गेले आहे. राजस्थानच्या बिकानेरमध्ये पारा 1.4 अंशांवर पोहोचला आहे. या भागांतून वाहणारे थंड आणि कोरडे वारे महाराष्ट्राकडे सरकत असल्याने राज्यात गारठा वाढला आहे.
2. ईशान्य मान्सूनचे निर्गमन: या स्थितीवर अधिक प्रकाश टाकत हवामान तज्ज्ञ माणिकराव खुळे स्पष्ट करतात की, दक्षिण भारतातील केरळ, तामिळनाडू या राज्यांतून ईशान्य मान्सूनचा परतीचा प्रवास पूर्ण झाल्यावर आणि त्याच वेळी उत्तर भारतात पाऊस व बर्फवृष्टी झाल्यास महाराष्ट्राला चांगल्या थंडीचा लाभ होतो. ही प्रक्रिया सध्या सुरू असल्याने थंडीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण झाले आहे.
3. समुद्रातील हवामान प्रणाली: एकीकडे उत्तरेतून थंड वारे येत असताना, दुसरीकडे समुद्रातील प्रणालींमुळे हवामानात विविधता निर्माण झाली आहे. बंगालच्या उपसागरात तयार झालेल्या कमी दाबाच्या पट्ट्यामुळे दक्षिण महाराष्ट्रात ढगाळ हवामान आणि पावसाची शक्यता निर्माण झाली आहे. त्याचबरोबर, अरबी समुद्रातून येणाऱ्या आर्द्रतेमुळे कोकण किनारपट्टीवर दाट धुके पसरले आहे.
या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम लक्षात घेऊनच हवामान विभाग पुढील काही दिवसांचा अंदाज वर्तवत आहे.
हवामान विभागाचा अंदाज: आजपासून थंडीचा कडाका वाढणार
हवामान विभागाने जारी केलेले अंदाज आणि इशारे नागरिकांना हवामानातील बदलांना तोंड देण्यासाठी सज्ज राहण्यास मदत करतात. त्यानुसार योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे.
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) अंदाजानुसार, 15 जानेवारीपासून राज्यातील किमान तापमानात हळूहळू घट होण्यास सुरुवात होईल. ही स्थिती 18 ते 20 जानेवारीपर्यंत कायम राहण्याची शक्यता आहे. या काळात तापमानात सरासरी दोन ते तीन अंश सेल्सिअसने घट होऊ शकते, ज्यामुळे थंडीचा कडाका आणखी वाढलेला जाणवेल, असा स्पष्ट अंदाज हवामान विभागाने दिला आहे.
विशिष्ट इशारे:
* शीतलहरीचा इशारा: उत्तर महाराष्ट्र आणि विदर्भात शीत लहरीचा प्रभाव कायम राहील.
* दाट धुक्याचा इशारा: मुंबई, कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात धुक्याचे प्रमाण वाढू शकते, ज्यामुळे दृश्यमानतेवर परिणाम होऊ शकतो.
* हलक्या पावसाची शक्यता: दक्षिण कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग) आणि कोल्हापूर परिसरात ढगाळ हवामानामुळे हलक्या सरी कोसळण्याची शक्यता आहे.
हवामान विभागाच्या या इशाऱ्यांचा थेट परिणाम सामान्य जनजीवन, आरोग्य आणि विशेषतः शेतीवर कसा होणार आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे.
नागरिकांसाठी मार्गदर्शक सूचना
> जनजीवन, आरोग्य आणि शेतीवरील परिणाम
हवामानातील बदलांना सामोरे जाण्यासाठी योग्य माहिती आणि खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. नागरिकांनी हवामान विभागाच्या सूचनांचे पालन करून स्वतःची आणि आपल्या पिकांची काळजी घ्यावी.
आरोग्याची काळजी:
* वाढत्या थंडीमुळे वृद्ध, लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी आणि स्वतःचे थंडीपासून संरक्षण करावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
* मुंबईतील हवेची गुणवत्ता (AQI 220+) ‘वाईट’ श्रेणीत असल्याने श्वसनाचे विकार असलेल्या नागरिकांनी अधिक सतर्क राहावे.
वाहतूक आणि दैनंदिन जीवन
* मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गासह अनेक ठिकाणी दाट धुक्यामुळे दृश्यमानता कमी झाली आहे. वाहनचालकांनी वाहने सावकाश चालवावीत आणि सुरक्षित अंतर ठेवावे.
शेतीसाठी संधी आणि धोका:
* सध्याची थंडी गहू आणि हरभरा यांसारख्या रब्बी पिकांसाठी फायदेशीर ठरत आहे.
* मात्र, ढगाळ वातावरण आणि धुक्यामुळे द्राक्षे तडकण्याचा धोका आहे. तसेच आंब्याच्या मोहरावर करपा किंवा तुडतुड्यांचा प्रादुर्भाव होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. ढगाळ हवामानामुळे पिकांवर अळीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यताही शेतकऱ्यांनी लक्षात घ्यावी.
थंडीची लाट, दाट धुके आणि पावसाची शक्यता या तिहेरी आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी नागरिकांनी केवळ सजग राहून चालणार नाही, तर हवामान विभागाच्या सूचनांना गांभीर्याने घेऊन त्यानुसार दैनंदिन नियोजनात बदल करणे अत्यावश्यक आहे.
