‘आंबा’ आणि ‘मोसम’ यांचे नाते तसे अतूट. पण जर हा मोसम कधी संपलाच नाही तर? कल्पनेत वाटणारी ही गोष्ट प्रत्यक्षात उतरवली आहे राजस्थानमधील कोटा येथील 55 वर्षीय प्रयोगशील शेतकरी श्रीकिशन सुमन यांनी. त्यांनी आंब्याची अशी एक जात विकसित केली आहे, जी वर्षातून एकदा नाही, दोनदा नाही, तर तब्बल तीनदा (बाराही महिने) फळ देते. या किमयेची दखल खुद्द उद्योगपती आनंद महिंद्रा यांनी घेतली असून, त्यांनी याला ‘खरे उद्योजकत्व’ (ट्रू आंत्रप्रनरशिप) असे संबोधले आहे.
काय आहे हा ‘सदाबहार’ प्रयोग?
श्रीकिशन सुमन यांनी विकसित केलेल्या या जातीचे नाव आहे सदाबहार आंबा’. सुमारे 20 वर्षांपूर्वी त्यांनी आपल्या बागेत एक वेगळा आंबा वृक्ष पाहिला, ज्याची वाढ इतर झाडांपेक्षा वेगळी होती आणि त्याला वर्षभर मोहोर येत होता. सुमन यांनी त्याचे जतन केले आणि ग्राफ्टिंग (कलम) तंत्राचा वापर करून ही नवी जात स्थिरावली.
या आंब्याची खास वैशिष्ट्ये
• नॅशनल इनोव्हेशन फाउंडेशन (एनआयएफ) कडून प्रमाणीकरण: या जातीची विश्वासार्हता सरकारी पातळीवर तपासली गेली आहे.
• रोगप्रतिकारक शक्ती: हा आंबा झाडांच्या प्रमुख रोगांना बळी पडत नाही.
• बौने वाण (ड्वार्फ व्हरायटी/ बोन्साय): हे झाड जास्त उंच वाढत नाही, त्यामुळे ते किचन गार्डन किंवा अगदी मोठ्या कुंडीतही लावता येते.
• उत्पादन: लागवडीनंतर अवघ्या दुसऱ्या वर्षापासून याला फळे येऊ लागतात.
आनंद महिंद्रांचा पाठिंबा: “हेच खरे स्टार्टअप!”
आनंद महिंद्रा यांनी सोशल मीडियावर श्रीकिशन यांच्या संघर्षाची आणि यशाची गोष्ट शेअर करताना म्हटले की, “हाच तो भारतीय बाणा आहे, जो जगाला दिशा देऊ शकतो. हेच खरे उद्योजकत्व आहे.” महिंद्रा यांनी सुमन यांच्या या प्रयोगाला पाठबळ देण्याची आणि त्यांच्याकडून रोपे खरेदी करून आपल्या फार्महाऊसवर लावण्याची इच्छाही व्यक्त केली आहे.
महाराष्ट्रातील शेतकरी, कोकणातील हापूस उत्पादकांसाठी धडा
महाराष्ट्रातील, विशेषतः कोकणातील हापूस उत्पादक शेतकरी सध्या हवामान बदलाच्या मोठ्या संकटाचा सामना करत आहेत. अशा वेळी कोटाच्या या प्रयोगातून खालील गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत:
1. ‘सिंगल सीजन’ची जोखीम कमी करणे: कोकणातील आंबा हंगाम साधारणपणे मार्च ते मे असा मर्यादित असतो. जर या काळात अवकाळी पाऊस किंवा उष्णतेची लाट आली, तर वर्षभराचे उत्पन्न बुडते. ‘सदाबहार’ सारख्या वाणांचा अभ्यास करून, हवामान बदलाला तोंड देणाऱ्या आणि वर्षभर उत्पादन देणाऱ्या स्थानिक वाणांवर संशोधन करण्याची गरज आहे.
2. मूल्यवर्धन आणि रोपवाटिका (नर्सरी) व्यवसाय: श्रीकिशन सुमन यांनी केवळ आंबे विकले नाहीत, तर त्यांनी या विशेष जातीची रोपे तयार करून देशभर विकली. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी केवळ ‘फळ’ उत्पादक न राहता, उत्तम दर्जाची ‘कलमे’ तयार करणारे व्यावसायिक बनणे गरजेचे आहे.
3. नैसर्गिक बदलांचे निरीक्षण: श्रीकिशन हे काही शास्त्रज्ञ नव्हते, पण त्यांनी त्यांच्या बागेत निसर्गाने दिलेला एक ‘बदल’ टिपला. आपल्या बागेतही कधीकधी एखादे झाड प्रतिकूल परिस्थितीत चांगले तग धरते किंवा वेगळ्या वेळी फळ देते. अशा झाडांकडे दुर्लक्ष न करता त्यांचे संवर्धन करणे हीच नव्या संशोधनाची सुरुवात असते.
4. तंत्रज्ञानाचा वापर: पारंपारिक शेतीला ग्राफ्टिंग (कलम) आणि आधुनिक सिंचन तंत्राची जोड दिली, तर राजस्थानच्या उष्ण हवामानात जर आंबा येऊ शकतो, तर महाराष्ट्रातील सुपीक जमिनीत आपण नक्कीच क्रांती करू शकतो.
एकूणच, कोटाच्या या शेतकऱ्याने हे सिद्ध केले आहे की, कल्पकता आणि चिकाटी असेल तर आपण निसर्गाच्या मर्यादांवरही मात करू शकतो. ‘हापूस’ची चव जपत असतानाच, भविष्यातील अनिश्चिततेसाठी अशा नवनवीन प्रयोगांची कास धरणे ही काळाची गरज आहे.
