मुंबई- शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचा वापर म्हटला की, डोळ्यांसमोर डिझेलचा मोठा खर्च आणि आवाज येतो. मात्र, ब्रिटनस्थित ‘अफ्रॅक’ (Aftrak) कंपनीने एक असा छोटा मायक्रो इलेक्ट्रिक ट्रॅक्टर तयार केला आहे, जो पूर्णपणे सौर ऊर्जेवर चालतो. हा ट्रॅक्टर केवळ चालण्यासाठीच नाही, तर शेतीची अवघड कामे करण्यासाठीही सौर ऊर्जेचा वापर करतो. यासोबत मिळणारे सौर पॅनेल हे ‘मोड्युलर’ स्वरूपाचे आहेत, म्हणजेच ते गरजेनुसार कमी-जास्त करता येतात.
कडक जमीन फोडणारे ‘हार्डपॅन ब्रेकर’ तंत्रज्ञान
आफ्रिकेतील सहारा वाळवंटाच्या दक्षिण भागातील (Sub-Saharan) शेतजमीन अनेकदा अतिशय कडक असते. या कडक जमिनीचा थर फोडण्यासाठी या ट्रॅक्टरला पोलादाचा एक खास ‘हार्डपॅन ब्रेकर’ जोडण्यात आला आहे. हा भाग जमिनीचा वरचा कडक थर सहजपणे छेदून माती मोकळी करतो, ज्यामुळे पिकांची मुळे जमिनीत खोलवर जाऊ शकतात.
‘डीप बेड फार्मिंग’ (DBF): पावसाच्या पाण्याचे नियोजन
- आफ्रिकेतील छोटासा देश असलेल्या मलेवीतील ‘तियेनी’ (Tiyeni) या स्वयंसेवी संस्थेच्या मदतीने हा ट्रॅक्टर ‘डीप बेड फार्मिंग’ या पद्धतीसाठी वापरला जात आहे. यामध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने जमिनीत खोल चर आणि सपाट वाफे (Flat beds) तयार केले जातात. हे खोल चर पावसाच्या पाण्याचे साठे (Reservoirs) म्हणून काम करतात. यामुळे पावसाचे पाणी वाहून न जाता जमिनीत मुरते आणि जमिनीची धूप थांबते. परिणामी, हवामानातील बदलांना तोंड देण्याची क्षमता जमिनीमध्ये निर्माण होते.
ग्रामीण भागातील ऊर्जेचा प्रश्न सुटणार
मलेवी हा असा देश आहे जिथे विजेची मोठी टंचाई आहे. 2023 च्या आकडेवारीनुसार, येथील ग्रामीण भागातील केवळ 6 टक्के लोकांकडे वीज उपलब्ध होती. अशा परिस्थितीत, अफ्रॅकचा हा ट्रॅक्टर केवळ शेतीचे साधन न राहता ऊर्जेचा एक विकेंद्रित स्रोत (Decentralized energy solution) बनला आहे. शेतकरी स्वतःच्या शेतातच सौर ऊर्जेद्वारे वीज निर्माण करून तिचा वापर शेतीकामासाठी करू शकत आहेत.
मझामु गावात प्रयोगाला सुरुवात
2024 मध्ये, उत्तर मलेवीतील मझामु (Mzamu) या गावात या ट्रॅक्टरच्या पहिल्या प्रोटोटाइपची (नमुना) चाचणी यशस्वीपणे पार पडली. या तंत्रज्ञानामुळे शेतकऱ्यांचा डिझेलवरील खर्च वाचणार असून उत्पादनात मोठी वाढ होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. कमी वीज आणि कडक जमीन असलेल्या भागातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी हे एक क्रांतिकारी पाऊल मानले जात आहे.
भारतीय शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व
भारतातही अनेक ठिकाणी अल्पभूधारक शेतकरी आहेत ज्यांना मोठे ट्रॅक्टर परवडत नाहीत. अशा ‘मायक्रो इलेक्ट्रिक’ ट्रॅक्टरचा वापर झाल्यास डिझेलचा खर्च शून्यावर येईल आणि सौर ऊर्जेच्या मदतीने शाश्वत शेती करणे सोपे होईल. विशेषतः दुष्काळी भागात पाणी जिरवण्यासाठी ‘डीप बेड फार्मिंग’ सारखे तंत्रज्ञान वरदान ठरू शकते.
