दोन वर्षांपूर्वी जेव्हा ॲडम आणि लुसी जॉनस्टोन यांनी दक्षिण-पश्चिम स्कॉटलंडमधील एक डेअरी फार्म ताब्यात घेतला, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत एक आरामदायी नफा मिळवून देणाऱ्या व्यवसायाचे स्वप्न होते. पण आज त्यांचे ते स्वप्न विरून गेले आहे आणि ते ‘सर्व्हायव्हल मोड’मध्ये (केवळ तग धरून राहण्याच्या स्थितीत) जगत आहेत. विकल्या जाणाऱ्या दुधाच्या प्रत्येक लिटरवर त्यांना तोटा सहन करावा लागत आहे. ही केवळ एका कुटुंबाची कहाणी नाही, तर संपूर्ण डेअरी उद्योगाला भेडसावणाऱ्या मोठ्या संकटाचे आणि त्यामागील मानवी वेदनेचे प्रतिबिंब आहे. स्कॉटलंडमध्ये 20 वर्षांतील सर्वात तीव्र डेअरी संकट उद्भवले आहे. दुधाला भाव नाही, घामाचे दाम नाही, अशी अनेक दूध उत्पादक शेतकऱ्यांची व्यथा आहे.
स्वस्त दुधाची मोठी किंमत: जॉनस्टोन कुटुंबाची व्यथा
जॉनस्टोन कुटुंबाला एक लिटर दूध तयार करण्यासाठी 38.5 पेन्स (p) खर्च येतो, पण त्यांना त्याबदल्यात केवळ 35.7 पेन्स मिळतात. याचा अर्थ, त्यांना प्रति लिटर 2.8 पेन्सचे नुकसान होते, म्हणजेच महिन्याला 35,000 लिटर दुधाचे उत्पादन केल्यास त्यांना खर्चापेक्षा £980(सुमारे एक हजार पौंड) कमी मिळतात. एक स्कॉटिश पेन म्हणजे साधारणतः भारतीय एक रुपया 22 पैसे आणि 1 ब्रिटिश पौंड म्हणजे 121 रुपये. या हिशेबाने जॉनस्टोन कुटुंबाला महिन्याला सव्वा लाख रुपयांचा फटका बसत आहे. हा केवळ आर्थिक तोटा नाही, तर मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर होणारा आघात आहे. ही एका कुटुंबाची प्रतिनिधिक कथा आहे, मात्र अनेक शेतकऱ्यांचीही अशीच स्थिती आहे.
ॲडमच्या मते, हा अनुभव “मन खच्ची करणारा” आहे. आर्थिक ताण दिवस-रात्र सतावतो आणि रात्री झोपेतही तो पाठ सोडत नाही. ॲडम हे माजी नौसैनिक असून त्यांचा एक पाय कृत्रिम आहे. डॉक्टरांनी वेदना होत असताना आराम करण्याचा सल्ला दिला असला तरी, आर्थिक दबावामुळे त्यांना वेदना सहन करत काम करावे लागत आहे. याचा थेट परिणाम त्यांच्या कौटुंबिक जीवनावर होत आहे. लुसी सांगतात, “आमची दोन लहान मुले आहेत ज्यांच्यासोबत त्याला धावायचे-खेळायचे आहे, पण सध्या तो आपले सर्वस्व त्या फार्मसाठी देत आहे… हे केवळ तग धरून राहण्यासाठी आहे, आणि हे त्याच्यावर अन्यायकारक आहे.”
”एक उद्योग म्हणून आम्हाला तोटा सहन करण्याची सवय लागली आहे आणि ते ठीक मानले जाते, कारण वर्षाच्या इतर वेळी आम्ही थोडे जास्त पैसे कमावतो. पण मला हे खूप कठीण वाटते की, आपण ज्या देशाचे पोट भरत आहोत, ते अन्न तयार करण्यासाठी लागणारा खर्चही वसूल होत नाहीये आणि हे आपण ठीक मानावे अशी अपेक्षा केली जाते.”
संकटाचे वादळ: दुधाचे भाव अचानक का कोसळले?
स्कॉटलंडमधील डेअरी शेतकरी एका मोठ्या संकटात सापडले आहेत, ज्याची अनेक कारणे आहेत. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, मागणी आणि पुरवठ्याचे गणित पूर्णपणे बिघडले आहे.
जागतिक अतिरिक्त पुरवठा (Global Oversupply): यूके आणि जगभरात दुधाचे उत्पादन लक्षणीयरीत्या वाढले आहे. अनुकूल हवामानामुळे दुधाच्या उत्पादनात वार्षिक सुमारे 7% वाढ झाली आहे, ज्यामुळे अतिरिक्त पुरवठा निर्माण झाला आहे. यावर्षी यूकेचे उत्पादन 13 अब्ज लिटरपेक्षा जास्त होण्याची शक्यता आहे.
स्थिर मागणी (Flat Demand): एकीकडे पुरवठा वाढला आहे, तर दुसरीकडे दूध, चीज आणि दही यांसारख्या दुग्धजन्य पदार्थांची ग्राहकांची मागणी स्थिर आहे.
वाढलेला उत्पादन खर्च (High Production Costs): शेतकऱ्यांसाठी चारा, ऊर्जा आणि मजुरीचा खर्च ऐतिहासिकदृष्ट्या उच्च पातळीवर आहे, ज्यामुळे नफ्याचे गणित आणखी बिघडले आहे.
आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा (International Competition): अमेरिका आणि न्यूझीलंडमधून चीजची आयात वाढल्याने यूकेच्या बाजारातील दरांवर अतिरिक्त दबाव येत आहे.
व्यवस्थेतील त्रुटी: जेव्हा पारदर्शकता आणि न्याय मिळत नाही
या संकटामागे केवळ बाजारातील चढ-उतार नाहीत, तर व्यवस्थेतील त्रुटीही तितक्याच जबाबदार आहेत. शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या दरांमध्ये “अभूतपूर्व आणि अन्यायकारक” तफावत आहे. काही शेतकऱ्यांना इतरांपेक्षा प्रति लिटर 18 पेन्सपर्यंत कमी भाव मिळत आहे.
या अन्यायकारक परिस्थितीमुळे शेतकरी आणि बलाढ्य प्रक्रिया कंपन्या यांच्यातील विषम संबंध स्पष्ट दिसतात, जिथे धोका शेतकऱ्यांवर टाकला जातो. अर्ला (Arla), मुलर (Muller) आणि फर्स्ट मिल्क (First Milk) यांसारख्या मोठ्या प्रक्रिया कंपन्यांनी शेतकऱ्यांना दिले जाणारे दर सातत्याने कमी केले आहेत. याला प्रतिसाद म्हणून, नॅशनल फार्मर्स युनियन फॉर स्कॉटलंड (NFUS) ने संपूर्ण पुरवठा साखळीत “विश्वास, पारदर्शकता आणि निष्पक्षतेची” मागणी केली आहे. शेतकरी संघटना आता ‘फेअर डीलिंग ऑब्लिगेशन्स (मिल्क) रेग्युलेशन्स 2024’ या नवीन कायद्याचा आधार घेत स्पष्ट करार आणि दरप्रणालीची मागणी करत आहेत.
प्रश्न फक्त दुधाचा नाही…
जॉनस्टोन कुटुंबासारखे पारंपरिक शेतकरी ‘सर्व्हायव्हल मोड’मध्ये अडकले आहेत, जिथे त्यांना दररोज फक्त तग धरून राहण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. हे संकट केवळ काही शेतकऱ्यांपुरते मर्यादित नाही. NFUS चे रॉबर्ट नील यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, या समस्येची व्याप्ती खूप मोठी आहे.
“हा केवळ दुधाचा प्रश्न नाही – हा ग्रामीण भागातील नोकऱ्या, स्थानिक अन्न सुरक्षा आणि आपल्या समाजाच्या भविष्याचा प्रश्न आहे. पुरवठा साखळीने केवळ नफाच नाही, तर धोकाही वाटून घेतला पाहिजे.”
