मत्स्यव्यवसाय सुरू करण्यासाठी आणि त्यात विस्तार करण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारकडून विविध योजनांद्वारे आर्थिक सहाय्य उपलब्ध आहे. केंद्र सरकारच्या ‘प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजने’ (PMMSY) ने मत्स्यव्यवसायाला एक नवीन दिशा दिली आहे. ₹२००५० कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीसह सुरू करण्यात आलेल्या या योजनेचा उद्देश मत्स्य उत्पादन वाढवणे, मत्स्यपालकांचे उत्पन्न दुप्पट करणे, पायाभूत सुविधा आधुनिक करणे आणि लाखो लोकांना रोजगार उपलब्ध करून देणे हा आहे. या योजनेत खालील उपक्रमांसाठी आर्थिक सहाय्य दिले जाते:
प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना (PMMSY)
• पायाभूत सुविधा: फिशिंग हार्बर, फिश लँडिंग सेंटर्स, फिश मार्केट, फिश फीड प्लांट्स आणि कोल्ड स्टोरेजच्या बांधकामासाठी आर्थिक मदत दिली जाते.
• मत्स्यपालकांसाठी सहाय्य: तलावांचे बांधकाम, पिंजरे (cages), हॅचरी आणि नर्सरी उभारण्यासाठी तसेच एरेटर (aeration systems) आणि इतर उपकरणांसाठी आर्थिक मदत मिळते.
• इतर लाभ: मच्छिमार आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी वार्षिक उपजीविका आणि पोषण सहाय्य, तसेच विमा संरक्षण दिले जाते, जे आता प्रति मच्छिमार ₹5 लाखांपर्यंत वाढवले आहे.
• जीएसटी दर कपात: सप्टेंबर 2025 पासून, मासेमारीशी संबंधित अनेक वस्तू जसे की डिझेल इंजिन, पंप, एरेटर, आणि मत्स्य खाद्य यांच्यावरील जीएसटी दर 12-18% वरून 5% पर्यंत कमी करण्यात आला आहे, ज्यामुळे उद्योगाचा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
या योजनेअंतर्गत महिला सक्षमीकरणावर विशेष भर दिला जातो. महाराष्ट्रात गेल्या पाच वर्षांत 2119 महिला लाभार्थ्यांना मत्स्यव्यवसाय सुरू करण्यासाठी एकूण ₹401.25 कोटी रुपयांची आर्थिक मदत मंजूर झाली आहे. पालघर जिल्ह्यातील 32 महिला लाभार्थ्यांना ₹7.35 कोटी मंजूर झाले, त्यापैकी ₹4.48 कोटी वितरित झाले आहेत.
राज्यस्तरीय योजना आणि उपक्रम
महाराष्ट्र शासनाचे मत्स्यव्यवसाय आणि आदिवासी विकास विभाग विविध योजना राबवतात. आदिवासी भागात भूजल मत्स्यबीज उत्पादन केंद्रे, पोर्टेबल हॅचरी आणि आधुनिक मासेमारीचे प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले जातात. याशिवाय, महाराष्ट्र मत्स्यव्यवसाय विकास महामंडळ (MFDC) पारंपरिक मच्छिमारांचे हित जपण्यासाठी आणि बर्फ कारखाने व कोल्ड स्टोरेजसारख्या पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी कार्य करते.
प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना – आर्थिक सहाय्य
उपक्रम/घटक – लाभार्थी
नवीन तलावांचे बांधकाम – व्यक्ती, शेतकरी, उद्योजक
हॅचरी/नर्सरी – उद्योजक, सहकारी संस्था
कोल्ड स्टोरेज/बर्फ कारखाने – व्यक्ती, सहकारी संस्था, महामंडळे
मासेमारी साधने आणि यांत्रिकीकरण – पारंपरिक मच्छिमार, सहकारी संस्था
प्रशिक्षण आणि क्षमता बांधणी – मच्छिमार, महिला गट, तरुण उद्योजक
यशस्वी उद्योजकांची वाटचाल
महाराष्ट्रातील काही उद्योजकांनी पारंपरिक पद्धतींना फाटा देऊन आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून मत्स्यव्यवसायात मोठे यश मिळवले आहे.
शेततळ्यांचा प्रभावी वापर
शेतीत अपुरे पाणी असल्याने अनेक शेतकऱ्यांनी शेततळ्यांचा उपयोग मासेपालनासाठी केला आहे. पालघर जिल्ह्यातील औंध गावातील शेतकरी रवींद्र पाटील यांनी शेततळे खोदून गोड्या पाण्यातील मासे पाळले. या व्यवसायातून त्यांना आठ महिन्यांत सुमारे ₹80,000 चे उत्पन्न मिळाले. याचप्रमाणे, पानवेलजवळील दीपक खामकर यांनी तिलापिया आणि बासा माशांचे पालन करून ₹1 लाखाचा नफा कमावला. त्यांनी खेकडे पालनातून अतिरिक्त उत्पन्नही मिळवले. या उदाहरणांवरून स्पष्ट होते की कमी जागेतही योग्य नियोजनाने मोठा फायदा मिळू शकतो.
मत्स्यव्यवसाय सहकारी संस्था
भारतातील पहिली मत्स्य सहकारी संस्था, कर्ला माचीमार सहकारी संस्था, महाराष्ट्रात 1913 मध्ये स्थापन झाली. आज, महाराष्ट्रात मच्छिमारांचा एक मोठा संघटित समुदाय आहे, जो चार-स्तरीय सहकारी संस्थांच्या जाळ्याद्वारे काम करतो. महाराष्ट्र राज्य मत्स्यव्यवसाय सहकारी संघ (MSFCF) ही सर्वोच्च संस्था मच्छिमारांना तांत्रिक मार्गदर्शन आणि आर्थिक सहाय्य पुरवते. या संस्थांच्या माध्यमातून उद्योजक त्यांच्या उत्पादनांसाठी बाजारपेठ मिळवू शकतात आणि शासकीय योजनांचा लाभ घेऊ शकतात.
व्यवसाय सुरू करण्यासाठी व्यावहारिक मार्गदर्शक
मत्स्यव्यवसायात यशस्वी होण्यासाठी खालील व्यावहारिक पावले उचलणे आवश्यक आहे:
• व्यवसाय नियोजन: कोणताही व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी, सखोल बाजार संशोधन करणे आवश्यक आहे. तुमच्या लक्ष्यित ग्राहकांचा अभ्यास करा आणि तुमच्या व्यवसायासाठी अपेक्षित खर्च आणि नफ्याचा अंदाज घ्या.
• जागेची निवड आणि पायाभूत सुविधा: तुमच्या व्यवसायासाठी अशी जागा निवडा जिथे वर्षभर पाण्याची उपलब्धता असेल आणि बाजारपेठेशी कनेक्टिव्हिटी चांगली असेल. तलावाचे बांधकाम करताना मातीची गुणवत्ता आणि पाण्याचा निचरा योग्य आहे की नाही, हे तपासणे महत्त्वाचे आहे. पंप, एरेटर आणि जाळी यांसारखी आवश्यक उपकरणे खरेदी करणे आवश्यक आहे.
• परवाने आणि नोंदणी: कोणताही व्यवसाय सुरू करण्यासाठी भारतात नोंदणी करणे अनिवार्य आहे. सागरी किंवा नदीपात्रात मासेमारी किंवा मत्स्यपालन सुरू करण्यासाठी मत्स्यव्यवसाय विभागाकडून विशेष परवानगी घ्यावी लागते.
श्री. कपिल सुखधाने, श्री. सागर विठ्ठल शिंदे
भा. कृ. अनु. प.- केंद्रीय मात्यिकी शिक्षण संस्था,
पंच मार्ग, यारी रोड जवळ, वर्सोवा, अंधेरी (पश्चिम)
