ड्रमस्टिक पीक : राज्य सध्या डिजिटल साधनांच्या मदतीने शेतकऱ्यांना शेती करणे खूपच सोपे झाले आहे. मोबाईल आणि इंटरनेटमुळे शेतकऱ्यांना शेतीविषयक माहितीचे अदानप्रदान होऊन शेती करण्याच्या पद्धतीने सुधारणा करण्यास मदत झाली आहे. यासोबतच लोक आरोग्याकडे विशेष लक्ष देत आहेत. त्यामुळे सेंद्रिय शेतीला चांगलीच गती मिळाली आहे. महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई गटातील येल्डा गावातील मेहनती शेतकऱ्याने ओसाड जमिनीवर ड्रमस्टिक पिकाची शेती करून चांगले उत्पादन घेतले आहे.
शेवग्याला इंग्रजीत ड्रमस्टिक म्हटले जाते. याचे वैज्ञानिक नाव मोरिंगा ओलीफेरा आहे. याच्या शेतीमध्ये जास्त पाण्याची गरज नसते आणि देखभालही कमी करावी लागते. येल्डा हे अल्प विकसित गाव आहे. तेथे रोजगाराच्या संधी उपलब्ध नाहीत. येल्डा येथील बहुतेक लोक पारंपारिक शेतकरी आहेत जे शेतीचे पारंपारिक तंत्र अंमलात आणतात, जे सहसा दुष्काळ आणि पाण्याच्या कमतरतेमुळे प्रभावित होतात. बहुतेक लोकांना त्यांच्या पिकातून पुरेसे पैसे मिळत नाहीत, म्हणून ते चांगले पीक घेण्यासाठी बियाणे, खते, खत खरेदी करण्यासाठी स्थानिक सावकारांकडून कर्ज घेतात. पीक इष्टतम नसल्यास किंवा पीक अपयशी झाल्यास, शेतकऱ्याला कर्ज बंद करण्यासाठी पुरेसे पैसे मिळू शकत नाहीत. त्यामुळे शेतकरी अधिक पिके घेण्यासाठी, त्यांची विक्री करण्यासाठी आणि मागील कर्जाची परतफेड करण्यासाठी पुन्हा वैयक्तिक कर्ज घेतो. हे दुष्टचक्र सतत चालणारी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये अनेक शेतकरी अडकतात. यामुळे अनेक शेतकरी आत्महत्या करतात. आता कुटुंबातील सदस्य आणखी गरिबीकडे वळत आहेत ज्याचा त्यांच्यावर आर्थिकच नव्हे तर मानसिकदृष्ट्याही परिणाम होत आहे.
ड्रमस्टिक शेतीची मिळाली माहिती
महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील अंबाजोगाई गटातील येल्डा या गावात श्रीपती चामनार राहत असून ते 50 वर्षांचे आहेत. श्रीपती चामनार पूर्वी कापूस पिकाची लागवड करत होते. मात्र, बदलते हवामान आणि पिकाला पुरेसे पाणी मिळत नसल्यामुळे चांगले उत्पादन मिळत नव्हते. अशावेळी दुसरे पीक कोणते घ्यायचे ?, यासह अनेक प्रश्न चामनार यांच्या मनात घर करू लागली होती. चामनार यांना पारंपरिक शेतीत ते साध्य करता आले नाही. पण, त्यांना नेहमी शेतीत काहीतरी वेगळे करण्याचा विश्वास होता. अशातच चामनार यांना ड्रमस्टिक शेतीच्या माहितीसह दोन स्वयंसेवी संस्था यासाठी मदत करत असल्याची माहिती मिळाली. त्यानंतर श्रीपती यांना मानवलोक आणि सेव्ह इंडियन फार्मर्स (एसआयएफ) या दोन्ही गोष्टींची माहिती मिळाली. या दोन्ही स्वयंसेवी संस्थांनी श्रीपती सारख्या अनेक शेतकऱ्यांना त्यांची मदत (ड्रमस्टिक रोपटे आणि ठिबक सिंचन) दिली. जेणेकरून ते त्या परिस्थितीतून यशस्वीपणे बाहेर पडू शकले.
नापीक शेतात राबविली ढोलकीची शेती
औषधी वापरामुळे ड्रमस्टिकला बाजारात खूप मागणी आहे. हीच कल्पना मनात ठेवून श्रीपती चामनार यांनी त्यांच्या एकेकाळच्या नापीक शेतात ढोलकीची (ड्रमस्टिकलाच ढोलकीची शेती म्हंटले जाते) शेती राबवली. श्रीपतीने दोन एकरात 1600 ड्रमस्टिक रोपांची लागवड केली. ही रोपे अनुक्रमे 10 X 6 फूट अंतरावर आणि 1×1 फूट खोलीवर पेरली गेली. त्यांनी जीवामृत, शेणखत म्हणजे शुद्ध सेंद्रिय शेती म्हणून वापर केला. त्यामुळे ते अतिरिक्त खर्च कमी करू शकले. या ड्रमस्टिकच्या रोपट्यापासून ६ महिन्यांनी त्याचे उत्पादन सुरू झाले. सामान्यतः या पिकाला कोणताही रोग, किडीचा प्रादुर्भाव होत नाही. ढोलकीची शेती केल्यास कमी खर्चासह शेतकऱ्याला साधारणपणे एक झाड 10 वर्षे चांगले उत्पादन देते.
ड्रमस्टिकला बाजारात 60 ते 70 रुपये किलो भाव
ड्रमस्टिक हे एक पीक आहे ज्याला कमी पाणी लागते. तसेच कमी पाण्याच्या दुर्मिळ प्रदेशात वाढण्यासाठी हे एक योग्य पीक आहे. या पिकाची वाढ करण्यासाठी ठिबक सिंचनाचा वापर करता येतो. एक अतिरिक्त फायदा म्हणजे वाहतूक आणि साठवण दरम्यान पीक खराब होण्याची शक्यता कमी आहे. वास्तविक, या रोपांना आठवड्यातून 5 ते 6 दिवस पाणी दिले जाते आणि कापणी एका आठवड्यात होते. प्रत्येक ड्रमस्टिक अंदाजे 2 ते 2.5 फूट आहे. अशा 5 ते 6 ड्रमस्टिक्सचे वजन अंदाजे 1 किलो असेल. बाजारात त्याची किंमत 60 ते 70 रुपये किलो आहे. त्याच ड्रमस्टिकच्या शेतात त्यांनी भेंडी, टोमॅटो आणि मका ही मिश्र पिके घेतली आहेत. या हंगामात 4000 किलो ड्रमस्टिक पीक उत्पादनातून श्रीपती यांना आता किमान दोन लाखांचे उत्पन्न अपेक्षित आहे.
ड्रमस्टिकद्वारे अधिक फायदे श्रीपती चामनार मी माझ्या शेतात पूर्वीपासून कापसाचे पीक घेत होतो. यातून चांगले उत्पादन मिळत नसल्यामुळे मी पर्यायी पीक शोधात होतो. जेव्हा मला मानवलोक आणि भारतीय शेतकऱ्यांना वाचवण्याबद्दल कळले, ज्यांनी कृषी उत्पन्न कार्यक्षमतेने शेतकऱ्यांचे चांगले जीवन सुधारण्यासाठी ड्रमस्टिक वृक्षारोपण उपक्रम हाती घेतला आहे. तोव्हा मी माझ्या शेतात हा उपक्रम राबविण्याचा निर्णय घेतला. आता मी आनंदी आहे कारण मला पारंपारिक पिकांऐवजी ड्रमस्टिकद्वारे अधिक फायदे आणि चांगले उत्पादन मिळत आहे, असे श्रीपती चामनार यांनी सांगितले.
कोणत्या क्षेत्रात येते ड्रमस्टिक पिक ?
हे पीक उष्ण भागात सहज वाढते. त्याला जास्त पाणीही लागत नाही. थंड प्रदेशात त्याची लागवड फारशी फायदेशीर नाही, कारण त्याला फुलण्यासाठी 25 ते 30 अंश तापमानाची आवश्यकता असते. कोरड्या वालुकामय किंवा चिकणमाती जमिनीत ते चांगले वाढते. पहिल्या वर्षानंतर वर्षातून दोनदा उत्पादन होते आणि साधारणपणे एक झाड 10 वर्षे चांगले उत्पादन देते. कोईम्बतूर 2, रोहित 1, पीकेएम 1 आणि पीकेएम 2 हे त्याचे मुख्य वाण आहेत.
शेवग्याच्या प्रत्येक भागाचा होऊ शकतो वापर
शेवग्याच्या प्रत्येक भाग खाण्यासाठी उपयोगी असतो. याच्या पानांचा वापर तुम्ही सलाद म्हणून करु शकता. शेवग्याचे पान, फूलं आणि फळं सर्वच पोषक असतात. यामध्ये औषधीय गुण असतात. याच्या बियांमधून तेल निघते.
