मार्चच्या मध्यावर उन्हाचा कडाका सहन करत असलेल्या महाराष्ट्रावर आता अवकाळी पावसाचे संकट घोंघावू लागले आहे. येत्या 17 ते 20 मार्च या कालावधीत संपूर्ण महाराष्ट्रात हवामानात मोठा बदल होण्याची शक्यता हवामान विभागाने (IMD) वर्तविली आहे. या कालावधीत उत्तर महाराष्ट्रासह राज्याच्या काही भागात मेघगर्जनेसह वादळी पाऊस आणि विजांच्या कडकडाटाचे अनुमान आहे. रब्बी हंगामाच्या काढणीच्या अत्यंत महत्त्वाच्या काळात हे अवकाळी संकट शेतकऱ्यांची झोप उडवणारे ठरत आहे.
जिल्हानिहाय हवामान अंदाज (17 ते 22 मार्च)
नाशिक, धुळे, जळगाव, नंदुरबार
उत्तर महाराष्ट्रातील नाशिक, धुळे, नंदुरबार आणि जळगाव या जिल्ह्यांमध्ये कमाल तापमान 37°C ते 40°C च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज असून हवामान उष्ण व शुष्क राहणार आहे. तथापि, काही भागात तुरळक विजांच्या कडकडाटासह हलका पाऊस होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
17 ते 20 मार्च दरम्यान राज्यात दुपारच्या वेळी मेघगर्जनेसह पाऊस आणि वादळी वाऱ्यांचा अंदाज आहे. हवामान खात्याने सांगितले आहे की, या हवामानाची तीव्रता 18 ते 20 मार्च दरम्यान अधिक वाढण्याची शक्यता आहे.
धुळे जिल्ह्यात मेघगर्जनेसह पाऊस आणि 30 ते 40 किमी प्रति तास वेगाने सुटणारे वादळी वारे येण्याचा अंदाज IMD ने वर्तवला आहे. जळगाव आणि नंदुरबारलाही यलो अलर्ट देण्यात आला आहे.
खान्देश विभागात (धुळे-जळगाव-नंदुरबार) मेघगर्जना, विजा आणि जोरदार वाऱ्यांसह गारपीटही काही ठिकाणी होण्याची शक्यता आहे.
तापमान अंदाज — नाशिक विभाग:
नाशिकमध्ये कमाल तापमान 33°C ते 36°C आणि किमान तापमान 20°C ते 22°C च्या दरम्यान राहण्याचा अंदाज आहे.
21-22मार्च: मार्चच्या पहिल्या पंधरवड्यात तीव्र उष्णतेच्या लाटेनंतर महिन्याचा दुसरा भाग अवकाळी हवामान बदलांनी सुरू होण्याची शक्यता असून नंतर पुन्हा उष्णतेत वाढ होण्याचे संकेत आहेत.
अवकाळी पावसाचे कारण काय?
हे हवामान बदल महाराष्ट्रातील “प्री-मॉन्सून” संक्रमण कालावधीसाठी वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. मार्चच्या मध्यात जमिनीवरील वाढत्या उष्णतेमुळे स्थानिक वातावरणीय अस्थिरता निर्माण होते. बंगालच्या उपसागरातून किंवा अरबी समुद्राकडून येणारे बाष्पयुक्त वारे या कोरड्या उष्णतेशी संघर्ष करतात, परिणामी संवहनी ढग तयार होऊन दुपारच्या वेळी मेघगर्जनेसह पाऊस पडतो.
सध्याच्या हवामानाचे कारण म्हणजे मध्य आशियातून येणारा पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbance) आणि मध्य व पूर्व भारतावरील वाढत्या प्री-मॉन्सून संवहन प्रवाहांचा परिणाम आहे. उष्ण पृष्ठभागाच्या परिस्थितीमुळे वातावरण अस्थिर होत असून त्यामुळे आर्द्रता वरच्या स्तरात नेली जाऊन मेघगर्जना होत आहेत.
शेतकऱ्यांसाठी पीकनिहाय मार्गदर्शन
सध्या रब्बी पिकांची काढणी अंतिम टप्प्यात आहे आणि अवकाळी पाऊस या काढणीस तयार असलेल्या पिकांचे नुकसान करू शकतो, त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
गहू (Wheat)
गहू कापणी झालेला असेल तर ताबडतोब ताडपत्री किंवा मजबूत छत असलेल्या गोदामात सुरक्षित ठेवा. शेतात उभ्या असलेल्या गव्हावर वादळी वारे व गारा पडल्यास लोडगिंग (पीक पडणे) होऊ शकते — त्यामुळे काढणी आधीच आटोपण्याचा प्रयत्न करा.
हरभरा / चणा (Gram/Harbara)
गहू, हरभरा आणि विविध फळे एकतर काढणीस तयार आहेत किंवा उघड्यावर पडली आहेत, त्यामुळे हा शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा काळ आहे. हरभऱ्याच्या शेंगा ओल्या राहिल्यास मोल्ड व दर्जा घसरण होते — त्वरित काढणी व सुरक्षित साठवण करावी.
द्राक्षे (Grapes)
निर्यातक्षम द्राक्षे काढणी सुरू असेल तर अवकाळी पावसापूर्वीच काढणी पूर्ण करण्यास प्राधान्य द्या. पाऊस झाल्यास मण्यांवर क्रॅकिंग, बुरशी (Downy Mildew) व फळकूज होण्याची शक्यता असते. बागेत पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या.
कांदा (Onion)
उघड्यावर वाळत घातलेला काढलेला कांदा झाकून घ्या. जमिनीत असलेल्या कांद्यावर अतिपाण्यामुळे कंदकूज होण्याचा धोका. चाळीतील कांद्याची वायुविजन व्यवस्था तपासा.
केळी (Banana)
वादळी वाऱ्यांमुळे केळीच्या घडाचे नुकसान होऊ शकते. उभे घड किंवा काठ्या वापरून झाडांना आधार द्या. वारा येण्यापूर्वी पक्व घड काढण्याचा प्रयत्न करा.
भाजीपाला (Vegetables)
काढलेला माल सुरक्षित ठिकाणी साठवावा किंवा व्यवस्थित झाकून ठेवावा असे कृषी विभागाने सांगितले आहे. मिरची, टोमॅटो, वांगे यांची उघड्यावर असलेली काढणी झालेली पिके ताबडतोब आत घ्या.
सर्व शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा सल्ला
शेतकऱ्यांनी पुढील काही दिवसात अपडेटेड हवामान अंदाज पाहावे आणि त्यानुसार शेती कामांचे नियोजन करावे, असे आवाहन कृषी विभागाने आणि CMO महाराष्ट्र यांनी केले आहे.
गारपीट सावधानता
या कालावधीत काही संवेदनशील भागांमध्ये गारपिटीचीही शक्यता असून यामुळे पिकांचे नुकसान होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. गारपीट होण्याची शक्यता असताना शेतात न जाता सुरक्षित ठिकाणी आश्रय घ्या. गुरे व जनावरे सुरक्षित गोठ्यात बांधा.
