बीड जिल्ह्याचे नाव घेतले की, डोळ्यासमोर उभी राहते रखरखीत, भेगाळलेली जमीन आणि पाण्याची सततची चिंता. इथल्या मातीचा कण-कण पावसाच्या थेंबासाठी आसुसलेला असतो. याच मुरमाड आणि नापीक जमिनीकडे पाहून अनेक शेतकऱ्यांचा धीर खचतो. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला एक समज आजही या भागात घट्ट रुजलेला आहे: “जिथे कुसळही उगवत नाही, तिथे शेती होऊ शकत नाही.” याच आव्हानात्मक परिस्थितीत, आष्टी तालुक्यातील कानडी खुर्द (मेहेकरी) येथील मंदाकिनी आणि नानासाहेब गव्हाणे या दांपत्यासमोर उजाड माळरान उभे होते. मात्र, त्यांनी या समजालाच आव्हान देण्याचा निश्चय केला.
‘भोपळा मार्क’ ते शेतीतले ‘सोनं’: मंदाकिनी यांचा प्रवास
मंदाकिनी गव्हाणे यांचा प्रवास केवळ शेतीतच नाही, तर त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातही तितकाच प्रेरणादायी आहे. शाळेत असतानाच्या दिवसांची आठवण सांगताना त्या भावूक होतात. अनेक विषयांमध्ये त्यांना कमी गुण मिळायचे. पण आज त्याच आठवणीला त्यांनी आपल्या यशाची ताकद बनवले आहे. त्या अभिमानाने सांगतात की, “शाळेत असताना काही विषयांत मला ‘भोपळा मार्क’ पडायचे, पण आज याच भोपळ्याच्या शेतीतून मी उजाड माळरानावर सोनं पिकवलं.” त्यांचा हा आत्मविश्वास केवळ शब्दांपुरता नव्हता, तर तो त्यांच्या 24 वर्षांच्या सेंद्रिय शेतीच्या प्रयोगातून आणि निसर्गावर असलेल्या अढळ विश्वासातून आला होता.
सेंद्रिय शेतीची किमया: यशाचे रहस्य
गव्हाणे दांपत्याने गेल्या 24 वर्षांपासून रासायनिक खते आणि विषारी कीटकनाशकांना पूर्णपणे नकार दिला आहे. त्यांच्या एकूण 12 एकर शेतीपैकी केवळ 2 एकरांवर त्यांनी ही किमया साधली आहे. जमिनीचा कस आणि पिकाची गुणवत्ता वाढवण्यासाठी त्यांनी पूर्णतः सेंद्रिय पद्धतीचा अवलंब केला. त्यांच्या यशाची त्रिसूत्री पुढीलप्रमाणे:
सेंद्रिय खतांचा वापर: त्यांनी बाहेरून खते विकत घेण्याऐवजी शेतातील कचरा, वाळलेला पालापाचोळा यांपासून स्वतःच उत्तम प्रतीचे सेंद्रिय खत तयार केले. यामुळे जमिनीचा पोत सुधारला आणि उत्पादन खर्चही कमी झाला.
नैसर्गिक कीटकनाशके: पिकांवर फवारणीसाठी त्यांनी घरीच निंबोळी अर्क आणि दशपर्णी अर्कासारखी नैसर्गिक कीटकनाशके तयार केली. यामुळे पिकांचे संरक्षणही झाले आणि जमिनीचे किंवा मानवी आरोग्याचे नुकसानही टळले.
पिकाची योग्य निवड: त्यांनी कमी पाण्यात आणि कमी खर्चात येणाऱ्या ‘डांगर भोपळा’ या पिकाची निवड केली. या पिकाला दुष्काळग्रस्त भागातही तग धरण्याची क्षमता असल्याने त्यांची निवड अचूक ठरली.
या त्रिसूत्रीमुळे गव्हाणे दांपत्याचा केवळ उत्पादन खर्चच वाचला नाही, तर जमिनीचा कस वाढला आणि त्यांच्या सेंद्रिय भोपळ्याला एक वेगळी ओळख मिळाली.
कष्टाचे चीज: उत्पादनाचा आणि नफ्याचा ताळेबंद
गव्हाणे दांपत्याच्या मेहनतीचे आणि योग्य नियोजनाचे फळ त्यांना आर्थिक स्वरूपातही भरभरून मिळाले. त्यांच्या सेंद्रिय भोपळा शेतीचे यश पुढील तक्त्यावरून सहज लक्षात येते:
घटक (Factor): माहिती (Information)
एकरी खर्च (Cost per Acre): केवळ 7,000 रुपये
एकरी उत्पादन (Yield per Acre): 15 ते 20 टन
वार्षिक उत्पन्न (Annual Income): निव्वळ 6 ते 7 लाख रुपये
पिकाची उपलब्धता (Harvests per Year): वर्षातून तीन वेळा
मागणी (Market Demand): महाराष्ट्रासह पश्चिम बंगाल, छत्तीसगड, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, राजस्थान आणि मध्यप्रदेश यांसारख्या राज्यांत मोठी मागणी.
हे आकडे दाखवून देतात की, योग्य पद्धतीने केलेली सेंद्रिय शेती ही केवळ फायदेशीरच नाही, तर ती शेतकऱ्याला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवू शकते.
‘रणरागिणी’ ते ‘मार्गदर्शिका’: समाजासाठी एक प्रेरणास्रोत
ज्या दुष्काळी भागात इतर शेतकरी पिकांची लागवड करण्यापूर्वी शंभर वेळा विचार करतात, त्याच नापीक जमिनीवर असामान्य यश मिळवल्यामुळे मंदाकिनी गव्हाणे आज खऱ्या अर्थाने ‘रणरागिणी’ म्हणून ओळखल्या जातात. हे यश मिळवल्यानंतर गव्हाणे दांपत्य थांबले नाही. त्यांनी स्वतःच्या अनुभवाचा दिवा लावून इतर शेतकऱ्यांच्या वाटेवर प्रकाश टाकण्याचा निश्चय केला, ज्यामुळे त्या आज जिल्ह्यातील हजारो शेतकऱ्यांसाठी एक आदर्श बनल्या आहेत.
28 डिसेंबर 2025 रोजी त्यांनी मेहेकरी येथे परिसरातील 35 गावांतील शेतकऱ्यांसाठी एक भव्य शेतकरी मेळावा आयोजित केला. या मेळाव्याला 350 शेतकरी आणि 70 महिलांची उपस्थिती होती. या कार्यक्रमात गव्हाणे दांपत्याने भोपळा लागवडीपासून ते बाजारपेठेपर्यंतचे संपूर्ण मार्गदर्शन केले. आज त्यांच्या प्रेरणेने अनेक शेतकरी पारंपरिक पिकांकडून भाजीपाला शेतीकडे वळत आहेत.
गव्हाणे दांपत्याचा संदेश: शाश्वत शेती, समृद्ध शेतकरी
मंदाकिनी आणि नानासाहेब गव्हाणे यांची यशोगाथा ही केवळ एका कुटुंबाची कथा नाही, तर ती संपूर्ण शेतकरी समाजासाठी आशेचा किरण आहे. गव्हाणे दांपत्य आपल्या कृतीतून एक स्पष्ट संदेश देतात: पारंपरिक पिकांपुरते मर्यादित न राहता आधुनिक, शाश्वत आणि सेंद्रिय शेतीकडे वळल्यास शेतकऱ्यांचे उत्पन्न निश्चित वाढू शकते.
त्यांचा ठाम विश्वास आहे की शेतीत नावीन्य, मेहनत आणि योग्य नियोजन असेल, तर शेतकऱ्यांचे चांगले दिवस दूर नाहीत आणि कर्जबाजारीपणामुळे होणाऱ्या आत्महत्या नक्कीच थांबू शकतात. ही कथा सिद्ध करते की मनात जिद्द आणि डोळ्यात स्वप्न असेल, तर उजाड माळरानावरही सोन्याचे पीक घेता येते.
