शाश्वत कृषी-पर्यटनाच्या क्षेत्रात ‘बापबेटी फार्म्स’ हे एक महत्त्वपूर्ण आणि प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून उदयास आले आहे. पुणे शहराजवळ वसलेला हा व्यवसाय केवळ एक फार्म नाही, तर निसर्गाशी सुसंवाद साधून एक आत्मनिर्भर जीवनशैली जगण्याच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे. या नाविन्यपूर्ण संकल्पनेमागे अनिल आणि स्नेहा राजगुरू या बाप-लेकीची जोडी आहे. चित्रपटसृष्टीतील यशस्वी कारकीर्द सोडून स्नेहा आणि टाटा मोटर्समधून निवृत्त झालेले तिचे वडील अनिल यांनी मिळून एका नापीक जमिनीचे रूपांतर एका जिवंत परिसंस्थेत केले. या लेखाचा उद्देश बापबेटी फार्म्सच्या व्यवसाय मॉडेलचे, त्यांच्या शाश्वत पद्धतींचे आणि त्यांच्या सामाजिक प्रभावाचे विश्लेषण करणे हा आहे, जेणेकरून उदयोन्मुख उद्योजकांसाठी ते एक प्रेरणादायी मार्गदर्शक ठरू शकेल.
संकल्पनेचा उगम: चित्रपटसृष्टी ते शेती
कोणत्याही यशस्वी व्यवसायाच्या मुळाशी संस्थापकांची वैयक्तिक प्रेरणा आणि दूरदृष्टी असते. बापबेटी फार्म्सच्या बाबतीत, स्नेहा राजगुरू यांचा चित्रपटसृष्टीतील ग्लॅमरस जगापासून शेतीकडे झालेला प्रवास या व्यवसायाचा वैचारिक पाया आहे. त्यांच्या या परिवर्तनाचे विश्लेषण करणे हे या व्यवसायाचे वेगळेपण आणि यश समजून घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः, त्यांच्या पूर्वीच्या कौशल्यांनी या नवीन प्रवासात कशी मदत केली हे पाहणे आवश्यक आहे.
या प्रवासाला निर्णायक वळण मिळाले ते पश्चिम बंगालमधील ‘पेट्रिकोर’ नावाच्या पर्माकल्चर फार्मवरील त्यांच्या वास्तव्यामुळे. त्या तिथे केवळ एका आठवड्यासाठी स्वयंसेवक म्हणून गेल्या होत्या, परंतु तब्बल 52 दिवस राहिल्या. तंबूत राहून, कीटकनाशकमुक्त आणि सेंद्रिय पद्धतीने पिकवलेल्या अन्नाची चव घेतल्यावर त्यांना शहरी आणि नैसर्गिक अन्नातील फरक स्पष्टपणे जाणवला. हा अनुभव त्यांच्यासाठी एक ‘आय-ओपनर’ ठरला. “आपण शहरांमध्ये जे खातो ते अतिशय रासायनिक आणि बेचव आहे,” ही जाणीव त्यांना तीव्रतेने झाली.
मुंबईला परतल्यानंतरही त्यांचे मन शेतीच्या विचारातच गुंतले होते. एका रात्री आपल्या वडिलांशी, अनिल राजगुरू यांच्याशी झालेल्या संवादात त्यांनी आपली खरी आवड व्यक्त केली. “तुला आयुष्यात काय करायचं आहे?” या वडिलांच्या प्रश्नावर स्नेहाने निसर्गाशी जोडलेल्या कामाची इच्छा व्यक्त केली. “मी आता शहरांमध्ये जगू शकत नाही,” हे त्यांचे मत ठाम झाले होते. या एका संवादानंतर त्यांनी चित्रपटसृष्टीतील आपली कारकीर्द सोडून पुण्याला परतण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. स्नेहाची ही वैयक्तिक आवड लवकरच एका कौटुंबिक स्वप्नात बदलली आणि याच स्वप्नाने ‘बापबेटी फार्म्स’च्या निर्मितीचा पाया घातला.
नापीक जमिनीपासून जिवंत परिसंस्थेपर्यंत: पर्माकल्चरचे प्रत्यक्षात रूपांतर
एका नापीक जमिनीच्या तुकड्याला एका समृद्ध आणि जिवंत परिसंस्थेत बदलण्याचे आव्हान खूप मोठे होते. बापबेटी फार्म्सची ही यशोगाथा म्हणजे पर्माकल्चरच्या तत्त्वांचा वापर करून पर्यावरणीय आणि कृषी पुनरुज्जीवन कसे साधता येते, याचे उत्तम विश्लेषण आहे. एप्रिल 2022 मध्ये राजगुरू कुटुंबाने भामा आसखेड धरणाजवळ ही जमीन खरेदी केली. सुरुवातीला, हा एक एकराचा भूभाग पूर्णपणे नापीक होता, जिथे तीव्र उतार, उघडे खडक आणि कमीत कमी सुपीक माती होती. परंतु त्या जागेत एक “अव्यक्त ओढ” आणि “आत्मा” होता, जो त्यांना खुणावत होता.
त्यांच्या शेती करण्यामागील तत्त्वज्ञान हे केवळ नफा कमावणे नव्हते, तर ते “पृथ्वी, माणसे आणि सर्व सजीव प्राण्यांसाठी” शेती करण्याच्या एका वैश्विक कल्पनेवर आधारलेले होते. त्यांनी ‘पर्माकल्चर’ आणि ‘नैसर्गिक सेंद्रिय शेती’ या पद्धतींचा अवलंब केला. पर्माकल्चर म्हणजे निसर्गाच्या कार्यपद्धतीचे अनुकरण करून एक स्वयंपूर्ण परिसंस्था तयार करणे, जी स्वतःची काळजी घेऊ शकते. या जमिनीचे रूपांतर करण्यासाठी त्यांनी उचललेली विश्लेषणात्मक पावले पुढीलप्रमाणे आहेत:
रणनीतिक रचना (Strategic Design): त्यांनी संपूर्ण फार्मची अत्यंत काळजीपूर्वक रचना केली. हे पर्माकल्चरचे एक मुख्य तत्त्व आहे, जिथे कचरा कमी होतो आणि सहजीवी संबंध वाढतात. वेगवेगळ्या वनस्पती आणि कार्यांसाठी वेगवेगळे झोन्स (विभाग) तयार केले, जेणेकरून एक सुसंवादी आणि स्वयंपूर्ण परिसंस्था तयार होईल जी नैसर्गिक जंगलाची प्रतिकृती असेल. यामुळे फार्मची लवचिकता आणि उत्पादकता वाढली.
मोठी लागवड (Mass Plantation): जुलै 2022 मध्ये त्यांनी एकाच दिवसात 600 हून अधिक झाडे लावून जमिनीच्या परिवर्तनाची सुरुवात केली. या जलद आणि मोठ्या लागवडीने मातीची धूप थांबवण्यास आणि सूक्ष्म-हवामान तयार करण्यास मदत केली.
जैवविविधता निर्मिती (Biodiversity Creation): आज या फार्मवर 1,000 हून अधिक वनस्पती, पक्षी आणि कीटकांच्या प्रजाती आहेत. त्यांनी पपई, केळी यांसारखी फळझाडे आणि स्थानिक फुले लावून एक वैविध्यपूर्ण परिसंस्था तयार केली आहे. ही जैवविविधता नैसर्गिक कीटक नियंत्रणास आणि परागीभवनास मदत करते.
सेंद्रिय उत्पादन (Organic Produce): सुरुवातीला स्थानिक शेतकऱ्यांनी शंका व्यक्त करूनही, त्यांनी स्ट्रॉबेरी, कॅप्सिकम आणि लेट्यूस यांसारखी पिके यशस्वीपणे सेंद्रिय पद्धतीने घेतली. या यशामुळे त्यांनी हे सिद्ध केले की योग्य तंत्राने कमी जागेतही उच्च-मूल्याची पिके घेणे शक्य आहे. या पर्यावरणीय यशामुळे बापबेटी फार्म्स केवळ एक शेत न राहता, एका व्यवहार्य व्यवसायात रूपांतरित झाले, ज्याने त्यांच्या व्यवसाय मॉडेलसाठी एक मजबूत पाया तयार केला.
बापबेटी व्यवसाय मॉडेल: आवड आणि नफा यांचा मिलाफ
बापबेटी फार्म्सचे व्यवसाय मॉडेल हे ‘व्हॅल्यू-स्टॅकिंग’चे (मूल्य संचयन) एक उत्तम उदाहरण आहे, जिथे कृषी-पर्यटन हा केवळ एक जोडधंदा नसून, तो फार्मच्या मूळ पर्यावरणीय तत्त्वज्ञानाचे मुद्रीकरण करण्यासाठी एक सखोल आणि एकात्मिक घटक आहे. त्यांनी जाणीवपूर्वक चकचकीत, व्यावसायिक ‘ग्लॅम्पिंग’ ट्रेंड नाकारला. त्याऐवजी, “येथे कोणत्याही कृत्रिम सुविधा किंवा अनुभव नाहीत… हे रिसॉर्ट किंवा हॉटेल नाही; सुविधा मूलभूत पण पुरेशा आहेत,” या धोरणावर लक्ष केंद्रित केले. यामुळे अस्सल, हाताने काम करण्याच्या आणि परिवर्तनात्मक अनुभवांची वाढती बाजारपेठ त्यांनी काबीज केली, जी त्यांची अद्वितीय विक्री ओळख (USP) बनली. त्यांच्या महसूल मॉडेलचे मुख्य घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:
सेवा (Service) वर्णन आणि मूल्य (Description and Value)
1. फार्मस्टे (Farmstay): Airbnb वर होस्ट केलेले, एका खोलीपासून आता तीन खोल्या आणि तंबूंपर्यंत विस्तारलेले. हे एक लक्झरी रिसॉर्ट नसून, शेतातील जीवनाचा प्रत्यक्ष आणि अस्सल अनुभव देते, ज्यामुळे ते वेगळे ठरते.
2. दिवसभर टूर (Day Tours): जवळच्या शहरांमधून येणाऱ्या पर्यटकांसाठी पाच तासांची टूर आयोजित केली जाते. यामध्ये त्यांना निसर्गाचा आणि शेतीचा संक्षिप्त पण प्रभावी अनुभव मिळतो.
3. अद्वितीय अनुभव (Unique Experiences): यामध्ये अनिल राजगुरू यांच्याकडून पर्माकल्चरची माहिती देणारी फार्म टूर, बियाणे लावणे, कापणी आणि कंपोस्टिंग यांसारख्या कामांमध्ये थेट सहभाग यांचा समावेश आहे. स्नेहाची आई आणि मंदा काकू यांनी शेतातील ताज्या भाज्यांपासून बनवलेले पारंपरिक जेवण आणि अनिल यांच्यासोबत धरणापर्यंतचा सकाळचा ट्रेक, ज्यात वाटेत ‘ताडी’ आणि चहासाठी थांबे घेतले जातात, हे अनुभव या फार्मला एक कौटुंबिक आणि वैयक्तिक स्पर्श देतात. या सर्व कामात स्नेहाचे पती शंतनु यांचाही मोठा सहभाग असतो.
या मॉडेलद्वारे ते दरमहा 80,000 रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळवतात. या उत्पन्नाचा मोठा भाग ते फार्मच्या शाश्वत विकासासाठी पुन्हा गुंतवतात. एका वर्षात 112 बुकिंगची नोंद करणे आणि एका खोलीपासून तीन खोल्यांपर्यंत विस्तार करणे, हे त्यांच्या वाढत्या लोकप्रियतेचे आणि यशाचे द्योतक आहे. हा आर्थिक पाया त्यांच्या व्यवसायाला केवळ टिकवून ठेवत नाही, तर त्यांच्या व्यापक सामाजिक प्रभावालाही बळ देतो.
प्रभाव आणि प्रेरणा: एका फार्मपेक्षा अधिक खूप काही
बापबेटी फार्म्ससारख्या शाश्वत उद्यमाचे खरे मोजमाप त्याच्या ‘रिपल इफेक्ट’मध्ये (तरंग प्रभाव) आहे. ताळेबंदाच्या पलीकडे, त्याचे यश वैयक्तिक आरोग्य, सामुदायिक पद्धती आणि सामाजिक आकांक्षांवर झालेल्या परिणामांवरून दिसून येते. हा बहुआयामी प्रभाव पुढील तीन प्रमुख क्षेत्रांमध्ये स्पष्टपणे दिसतो:
संस्थापकांचे वैयक्तिक परिवर्तन: या फार्मने अनिल राजगुरू यांच्या जीवनात मोठे सकारात्मक बदल घडवले. शेतातील शारीरिक श्रमांमुळे आणि रसायनमुक्त आहारामुळे त्यांचे वजन 18 किलोने कमी झाले आणि रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रणात आली. टाटा मोटर्समधून निवृत्तीनंतर त्यांना एक नवीन उद्देश मिळाला. “मुलीसोबत काम केल्याने माझ्यातला लहान मुलगा जिवंत राहिला आहे,” असे ते म्हणतात. पण त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे, “तिने मला जगाकडे एका नवीन दृष्टिकोनातून पाहण्यास मदत केली आहे,” ही त्यांची भावना या परिवर्तनाची खोली दर्शवते.
समुदाय आणि अभ्यागतांवर प्रभाव: हे फार्म आता एक शिक्षण केंद्र बनले आहे. भारतभरातून तसेच जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया आणि पॅरिससारख्या देशांतून पर्यटक येथे येतात. सुरुवातीला शंका घेणारे स्थानिक शेतकरी आता त्यांच्या सेंद्रिय उत्पादनामुळे प्रभावित झाले आहेत आणि त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत आहेत. शहरी अभ्यागतांना येथे शेतीतील जीवनाचा आनंद पुन्हा मिळतो आणि ते शाश्वत जीवनशैलीचे धडे घेऊन परत जातात.
नवीन पिढीसाठी एक आदर्श: बापबेटी फार्म्स हे “एक वेगळे जीवन शक्य आहे” याचा जिवंत पुरावा आहे. हे मॉडेल ‘अर्बन बर्नआउट’ (शहरी थकवा), घर आणि कामापलीकडे ‘तिसऱ्या जागे’चा शोध आणि ‘ग्रामीण पुनरुज्जीवन’ यांसारख्या आधुनिक ट्रेंडना थेट प्रतिसाद देते. या व्यवसायाने शेतीला पुन्हा एकदा “आकांक्षायुक्त” बनवले आहे आणि शाश्वत जीवनशैलीवर महत्त्वाची चर्चा सुरू केली आहे.
स्नेहाच्या शब्दांत सांगायचे तर, “हे एक असामान्य जीवन आहे, प्रत्येक ज्ञानेंद्रियाला समृद्ध करणारा अनुभव आहे, एक अशी कहाणी जी केवळ आमच्या कुटुंबानेच नाही, तर या हिरव्या वाटेवर चालणाऱ्या प्रत्येक आत्म्याने अनुभवली आहे.”
