पश्चिम बंगालमधील कोलाघाटचे झेंडू उत्पादक अरुप कुमार घोष यांची यशोगाथा अनेक शेतकरी तरुणांसाठी प्रेरणादायी अन् मार्गदर्शक आहे. ते एखाद्या दुकानात कामगार म्हणून सहज राहू शकलो असते, पण अंगात भिनलेली उद्योजकता आणि शेतीमध्ये उडी घेतल्याने फुलशेतीबद्दलची त्यांची समज वाढली. त्यातून त्यांनी त्याच क्षेत्रात व्यवसाय सुरू केला अन् यशस्वी करून दाखवला.
अरुप यांनी वाणिज्य पदवीचे फक्त एक वर्ष पूर्ण केल्यानंतर कॉलेज सोडले आणि बाजारपेठेचा अभ्यास सुरू केला. त्यांनी स्थानिक फुल विक्रेत्यांशी संवाद साधण्यास सुरुवात केली. पश्चिम बंगालच्या पूर्व मिदनापूर जिल्ह्यातील कोपऱ्यात असलेल्या दुर्गम कोलाघाट गावात दररोज सकाळी मार्केट जाणून घेतले. झेंडूच्या चमकदार पिवळ्या आणि गुलाबाच्या मऊ गुलाबी रंगांनी भरलेला फुलांचा बाजार त्यांच्या स्वप्नांना ऊर्जा देत होता. या रंगीबिरंगी गजबजाटात, तरुण अरुप कुमार घोष मोठे झाले. त्यांना भारतातील घरांना फुलांनी जोडणाऱ्या व्यापाराच्या सौंदर्यात आणि लयीत प्रेरणा मिळाली. आता या व्यवसायात मोठ्या झालेल्या अरुप यांनी आपल्या शेतातील फुलांची काळजी घेण्यासाठी 80 कामगार कामावर ठेवले आहेत.
हैदराबादमधील चाकरीत फुलले उद्योजकतेचे स्वप्न
फुलांमधील आवडीमुळे ते 2011 मध्ये हैदराबादला गेले. जिथे गुडीमलकापूर फ्लॉवर मार्केटमधील एका फुलांच्या दुकानात त्यांनी काम सुरू केले. 33 वर्षीय अरुप सांगतात की, “माझ्या सुरुवातीच्या कामात झेंडूच्या आणि गुलाबांसारख्या फुलांच्या माळा तयार करून विक्रीत मदत करणे समाविष्ट होते. सकाळी 6 ते दुपारी 4 वाजेपर्यंत काम करून मी दरमहा 3,500 रुपये कमवत होतो. तिथे असताना मला कळले की, कोलाघाटमधील फुले हैदराबादच्या फुलांच्या बाजारात पाठवली जात आहेत. यामुळे मला जाणवले की, मी माझ्या गावी परत जाऊ शकतो आणि या वाढत्या उद्योगात माझा व्यवसाय सुरू करू शकतो.”
स्थानिक बाजारात खरेदी, शहरात विक्री
अरुप यांनी आपला प्रवास एका साध्या उपक्रमाने सुरू केला. कोलाघाट येथील गजबजलेल्या फुलांच्या बाजारातून ते चमकदार झेंडूच्या माळा खरेदी करत असत. 40-80 रुपयांना खरेदी केलेल्या माळा नंतर कोलकाता व मोठ्या शहरातील बाजारपेठेत 100-150 रुपयांना विकली जात असे. उत्सव आणि भक्तीचे प्रतीक असलेल्या चमकदार केशरी आणि पिवळ्या झेंडूच्या हारांना लवकरच उत्सुक खरेदीदार मिळत होते. प्रत्येक 100 माळांमधून त्यांना 2,000 ते 3,000 रुपयांचा रोज नफा होऊ लागला. हे त्यांच्या मेहनतीचे उत्साहवर्धक बक्षीस होते. त्यातून त्यांना हुरूप आला. ते अधिक जोमाने कामाला लागले. जसजसे महिने जात गेले आणि आत्मविश्वास वाढत गेला तसतसे अरुप यांनी काहीतरी मोठे करण्याचे स्वप्न पाहण्यास सुरुवात केली. फक्त फुलांचा व्यापार करण्याऐवजी, त्यांनी स्वतः फुले लागवड करण्याचा निर्णय घेतला. या धाडसी पाऊलाने त्यांच्या शेतीच्या प्रवासाची सुरुवात झाली, ज्यामुळे ते त्यांच्या आवडीला जागृत करणाऱ्या फुलांच्या आणखी जवळ आले.
व्यवसायातील पहिले पाऊल
2011 च्या अखेरीस, अरुप कुमार घोष यांनी झेंडू शेतीचा प्रयोग करण्यासाठी दोन बिगा जमीन भाड्याने घेऊन फुलशेतीमध्ये पहिले धाडसी पाऊल टाकले. गुंतवणूक कमीत-कमी ठेवून, त्यांनी जमीन भाड्याने घेण्यासाठी, रोपे खरेदी करण्यासाठी आणि वाहतूक खर्च व्यवस्थापित करण्यासाठी सुमारे 12,000 रुपये खर्च केले. सुरुवातीला त्यांनी कोलाघाट बाजारातून स्थानिक झेंडूची रोपे विकत घेतली, पण वाढलेली फुले लहान आणि निकृष्ट दर्जाची होती. ती बाजाराच्या मानकांनुसार नव्हती आणि त्यांना तोटा होत होता. शिवाय, नेहमीचे ग्राहक व व्यापारी नाराज होत होते. दुसरीकडे, बाजारात नारंगी आणि पिवळ्या झेंडूच्या गेंदा फुलांना जास्त मागणी होती.
थेट थायलंडचा दौरा अन् सहा महिने प्रशिक्षण
हार न मानता, या नवख्या कृषी उद्योजकाने उच्च-गुणवत्तेच्या झेंडूच्या जातींबद्दल जाणून घेण्यासाठी थेट थायलंडचा दौरा केला, तिथे अनेक झेंडूच्या बागांना अन् कंपन्यांना भेट दिली. त्यांनी सहा महिने बँकॉक ब्लॉसम मार्केटमध्ये प्रशिक्षण घेतले, ज्यामुळे फुल शेतीकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन बदलला. अरुप कुमार घोष सांगतात की, “मला टेनिस बॉल झेंडू नावाच्या उच्च-गुणवत्तेच्या फुलाबद्दल थायलंडमध्ये माहिती मिळाली. चमकदार, गोल फुलांसाठी आणि लांब पल्ल्याच्या शिपिंगला नुकसान न होता तोंड देण्याची क्षमता यासाठी हे वाण फारच मौल्यवान आहे.”
उत्कृष्ट जातीच्या टेनिस बॉल झेंडूची लागवड
अरुप यांनी थायलंडहून गर्द पिवळ्या आणि नारंगी टेनिस बॉल झेंडूच्या जातीचे उत्कृष्ट असे 25 ग्रॅम बियाणे आणले. भाड्याने घेतलेल्या दोन बिघा जमिनीवर या झेंडूची लागवड करण्यास सुरुवात केली. प्रशिक्षणादरम्यान मिळालेल्या ज्ञानाचा वापर त्यांनी स्वतःच्या बिया आणि रोपे तयार करण्यासाठी केला. यातून उगवलेली फुले चांगल्या दर्जाची होती, त्यांनी ती गुजरात, हैदराबाद, लखनौ, कानपूर, दिल्ली, अयोध्या, अलाहाबाद आणि राजस्थान अशा वेगवेगळ्या शहरांमध्ये पाठवायला सुरुवात केली. देशभरातील बाजारपेठेने सकारात्मक प्रतिसाद दिला आणि लवकरच, भारतातील शेतकरी बियाणे आणि रोपांसाठी त्यांच्याकडे येऊ लागले.
“ट्रायल अँड एरर”ने शिकले हमखास शेती तंत्र
अरुप कुमार सांगतात की, “शेतीच्या सुरुवातीच्या काळात, मला कोणती गोष्ट अधिक चांगले रिझल्ट्स देते, हे शोधण्यासाठी वेगवेगळ्या खतांचा आणि उपचारांचा प्रयोग करावा लागला. हे सर्व प्रयोग आणि त्यातील फायदे व त्रुटींवरून हळूहळू अभ्यास करून मी नेमकेपणा शिकलो. त्यातून हळूहळू, परिणाम दिसू लागले. फुले फुलू लागली आणि त्यांची मागणीही वाढली.”
एका लहान फुलांच्या व्यापाऱ्यापासून ते पूर्ण उद्योजकापर्यंत अरुप कुमार यांचा प्रवास थक्क करणारा आहे. फुलांचा व्यापार करण्याऐवजी त्यांनी स्वतः फुले लागवड सुरू केली, ती यशस्वी केली, त्यात वेगवेगळे प्रयोग केले. 2012 पर्यंत, या नवोदित शेतकऱ्याला उच्च दर्जाच्या झेंडूच्या फुलांचे पहिले यशस्वी पीक घेता आले. स्थानिक कोलाघाट बाजारात त्याची 100 रुपये प्रति किलो या दराने विक्री झाली. बंगालमधील स्थानिक शेतकरी लवकरच मोठ्या प्रमाणावर रोपांसाठी त्यांच्याकडे येऊ लागले. यामुळे त्यांच्या कृषी उद्योजकीय प्रवासात एक महत्त्वाचा टप्पा आला, ज्यामुळे ते फुलांच्या कमिशनवरील छोट्या व्यापाऱ्यापासून पूर्ण क्षमतेने उद्योजक बनू शकले. त्यांनी लागवड सहा बिघापर्यंत वाढवली, जिथे टेनिस बॉल झेंडूच्या जातीचे बियाणे आणि रोपे दोन्ही तयार केले.
झेंडूला हंगामीच नव्हे तर वर्षभर मागणी
अरुप कुमार यांना लक्षात आले की, झेंडूला फक्त हंगामीच नाही तर वर्षभर मागणी असते. एकदा योग्य वाण मिळाले अन् त्यांना जाणवले की, नफ्याची क्षमता खूप मोठी आहे. फुले, बिया आणि रोपे विकून त्यांनी शेती पूर्णवेळ व्यवसायात रूपांतरित केली. ते अभिमानाने सांगतात की, “माझ्या बियाण्यांना आणि रोपांना संपूर्ण भारतात खूप मागणी आहे. मी गहू आणि भात यांसारखी पिके घेणाऱ्या शेतकऱ्यांना झेंडू शेतीकडे वळण्यास मदत केली आहे आणि त्यांनी स्वतः त्याचे फायदे अनुभवले आहेत.”
सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर
विक्री वाढवण्यासाठी, 33 वर्षीय अरुप कुमार हे फेसबुक आणि इंस्टाग्राम सारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर खूप अवलंबून असतात. त्यांनी सुरुवात केली, तेव्हा सोशल मीडिया इतका प्रगत नव्हता. आता, देशभरातील ग्राहकांशी आणि शेतकऱ्यांशी संपर्क साधणे त्यांना खूप सोपे झाले आहे. ते त्यांच्या शेती कामाचे प्रदर्शन करण्यासाठी आणि उत्पादने विकण्यासाठी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म वापरतात.
आव्हानांना तोंड देत अनुभवातून शिकले
फुलांच्या शेतीचा प्रयोग करणारा कुटुंबातील पहिला व्यक्ती म्हणून, अरुप कुमार यांना त्यांच्या शेतजमिनीवर झेंडूची लागवड करताना अनेक आव्हानांना तोंड द्यावे लागले. त्यांच्यातील एक प्रमुख चिंता म्हणजे पाण्याचे व्यवस्थापन करणे, विशेषतः पावसाळ्यात, कारण जास्त पाण्यामुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते. मुख्य म्हणजे शेतात जास्त पाणी साचून राहणार नाही याची खात्री करणे. त्यांना शेत जमिनीतील ड्रेनेज सिस्टीम प्रभावी आहे, याची खात्री करावी लागकी, जेणेकरून पाणी साचून झाडांना नुकसान होणार नाही. पाण्याचे व्यवस्थापन करण्यासोबतच, त्यांना पिकांना पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळावा, याची खात्री करावी लागत असे. झेंडूला भरपूर सूर्यप्रकाशाची आवश्यकता असते, म्हणून ते खात्री करतात की, जमीन उंच झाडांनी किंवा इतर अडथळ्यांनी झाकली जाणार नाही. शिवाय, वादळ आणि पूर यासारख्या अप्रत्याशित हवामान परिस्थिती पिकांसाठी सतत धोका निर्माण करत होत्या. त्याही त्यांना संरक्षण देण्यासाठी खबरदारी घ्यावी लागत असे. ते सांगतात की, “मी शेतात जाळी झाकतो, जेणेकरून ते कठोर हवामानात चांगले वाढू शकतील.”
अरुप पिकांपासून स्वतःचे बियाणे आणि रोपे तयार करत आहेत. त्यात कीटक हे एक मोठे आव्हान होते, परंतु त्यांनी दृढनिश्चयाने आणि नैसर्गिक उपायांनी त्याला तोंड दिले. हानिकारक रसायनांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, त्यांनी कडुलिंबाचे तेल, हाडांचा चुरा आणि शेणखत वापरले. “या पद्धती वनस्पती आणि पर्यावरणासाठी सौम्य आहेत, ज्यामुळे पिकांना हानी न पोहोचवता कीटकांना नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होते,” असे अरुप कुमार सांगतात.
आणखी एक आव्हान म्हणजे, विस्तारत चाललेल्या व्यवसायाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी कामगारांना प्रशिक्षण देणे. ते सांगतात की, “झेंडू वाढवण्याची योग्य पद्धत त्यांना शिकवण्यासाठी वेळ लागतो, मी एका वेळी 10 कामगारांना प्रशिक्षण देईल आणि त्यांनी इतरांसोबत ते ज्ञान शेअर केल्यास कौशल्यांचा प्रसार होईल आणि व्यवसाय अधिक मजबूत होण्याची खात्री होईल.”
वर्षभरात 4 कोटी रोपांची विक्री
2024 मध्ये त्यांनी अंदाजे 4 कोटी रोपे विकली. आज, अरुप यांची शेती 29.2 एकर म्हणजे तब्बल 73 बिघा क्षेत्रात पसरलेली आहे, जिथे ते संत्रा, पिवळा आणि लाल अशा विविध झेंडूच्या जातींची लागवड करतात. ते सांगतात की, “कोलकात्याबाहेर संत्र्याच्या जातीला सर्वाधिक मागणी असल्याचे आढळून आले. 2025 मध्ये आम्ही अंदाजे चार कोटी रोपे आणि 1,500 किलो झेंडूच्या बिया विकल्या. 25,000 रुपये प्रति किलो या किमतीच्या या बियाण्यांमुळे उत्पन्नाचा एक महत्त्वाचा स्रोत निर्माण झाला आहे. विशेषत: ही मागणी संपूर्ण भारतात पसरली आहे, गुजरात, मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश सारख्या राज्यांतील शेतकऱ्यांकडूनही याची मागणी आहे. झेंडूच्या फुलांचाही कमाईत मोठा वाटा आहे. सुगीच्या काळात, माझ्या शेतातून दररोज 800 ते 1,000 किलो झेंडूची फुले येतात, जी हैदराबाद, कोलाघाट आणि हावडा येथील घाऊक बाजारात विकली जातात. कापणीच्या 3-5 महिन्यांत फक्त या फुलांपासून 1 ते 2 कोटी रुपये उत्पन्न मिळते.”
कोलाघाट येथील फुलांचे घाऊक विक्रेते दिलीप भौमिक म्हणतात की, “मी गेल्या काही वर्षांपासून अरुप कुमार यांच्या येथून झेंडूची फुले आणि रोपे खरेदी करत आहे. मी त्यांच्या गुणवत्तेवर खूप समाधानी आहे. फुले नेहमीच ताजी, तेजस्वी आणि मोठी असतात, जी त्यांना बाजारातील इतरांपेक्षा वेगळी ठरवते. त्यांची वाढ आणि संगोपन करण्यात ते खूप काळजी घेतात. आता मी दर्जेदार फुलांसाठी त्यांच्यावर अवलंबून राहतो.”
दर महिन्याला सरासरी 50 लाखांचे उत्पन्न
आजच्या घडीला, अरुप कुमार यांच्या शेतातून वार्षिक 6.35 कोटी ते 7.36 कोटी रुपयांचे प्रभावी उत्पन्न मिळते. त्यांचे सरासरी मासिक उत्पन्न सुमारे 50 लाख रुपये आहे. हे आता एक मोठे काम आहे, 80 कामगार लागवड, कापणी आणि शेतीची देखभाल करण्यास मदत करतात. मागे वळून पाहताना, अरुप कुमार दास विचार करतात की, “मी सहज एखाद्या दुकानात किरकोळ कामाला राहू शकलो असतो, परंतु उद्योजकता आणि शेतीमध्ये झेप घेतल्याने फुलशेतीबद्दलची माझी समज अधिकच वाढली आहे. माझ्या शेतीतील यश मला अभिमानाने भरून टाकते आणि मला आशा आहे की, माझा प्रवास या क्षेत्रात करिअर घडवण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या इतरांना प्रेरणा देईल.”
