विक्रांत पाटील
जळगाव येथील जैन हिल्सवर दरवर्षी भरणारा कृषी महोत्सव हा केवळ एक प्रदर्शन किंवा मेळावा नाही, तर तो देशभरातील शेतकऱ्यांसाठी एक ‘कृषी तीर्थक्षेत्र’ बनला आहे. हे एक असे ठिकाण आहे, जिथे शेतकऱ्यांना केवळ नवीन तंत्रज्ञान पाहता येत नाही, तर ते आत्मसात करून आपल्या शेतात क्रांती घडवण्याची प्रेरणा मिळते. या महोत्सवामागे एक प्रामाणिक विचार आहे की, प्रत्येक शेतकऱ्याला येथे आणणे शक्य नाही, पण जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांनी इथे येऊन स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहावे की तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास शेतीत चमत्कार घडू शकतो. हा महोत्सव म्हणजे ज्ञान, विज्ञान आणि प्रत्यक्ष अनुभवाचा त्रिवेणी संगम आहे, जो शेतकऱ्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवण्याची प्रचंड क्षमता ठेवतो.
या वर्षी, 2025-26 च्या महोत्सवाची मुख्य संकल्पना आहे ‘सायन्स-टेक@वर्क’ (Science-Tech@Work). या संकल्पनेतून विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने शेतीला कशी नवी, फायदेशीर दिशा देता येते, हे स्पष्ट होते. आपण या महोत्सवातील नावीन्यपूर्ण तंत्रज्ञान, विविध पिकांची लाईव्ह प्रात्यक्षिके आणि प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांचे प्रेरणादायी अनुभव जाणून घेणार आहोत. चला, या महोत्सवामागील महान दूरदृष्टी आणि वारसा समजून घेऊया, ज्यामुळे हे शक्य झाले आहे.
महोत्सवाची संकल्पना आणि वारसा
या कृषी महोत्सवाच्या मुळाशी जैन इरिगेशनचे संस्थापक, पद्मश्री भवरलालजी जैन (मोठेभाऊ) यांची दूरदृष्टी आणि शेतकऱ्यांप्रति असलेली अतूट बांधिलकी आहे. शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या भवरलालजींना शेतकऱ्यांच्या समस्यांची खोलवर जाणीव होती. त्यांनी केवळ व्यवसाय म्हणून नव्हे, तर शेतकऱ्यांच्या सक्षमीकरणाचे एक व्रत म्हणून आपल्या कार्याची उभारणी केली.
भवरलालजी जैन यांच्या मते, शेती हा केवळ एक व्यवसाय नसून तो एक ‘यज्ञ’ आहे. या यज्ञात शेतकरी आपली मेहनत आणि समर्पणाची आहुती देतो. त्यांचा दृष्टिकोन होता की शेतकऱ्याला केवळ ‘अन्नदाता’ म्हणून न पाहता, त्याला एक ‘शेतकरी-उद्योजक’ आणि ‘संपत्ती निर्माण करणारा’ घटक म्हणून सन्मान दिला पाहिजे. शेतकऱ्याच्या जीवनात सन्मान आणि समृद्धी आणणे, हेच त्यांच्या कार्याचे अंतिम ध्येय होते. याच विचारांवर हा कृषी महोत्सव आधारलेला आहे. महोत्सवाचे मुख्य ध्येय अगदी स्पष्ट आहे – ‘जास्त उत्पादन, जास्त नफा’ (More Production, More Profit). आणि केवळ नफाच नाही, तर त्या नफ्यातील जास्तीत जास्त वाटा शेतकऱ्याच्या खिशात कसा जाईल, यावर जैन इरिगेशनचा भर असतो. संस्थापकांच्या या महान वारशाचे रूपांतर आज जैन हिल्सच्या शेतावर नाविन्यपूर्ण प्रयोगांमध्ये झालेले दिसते.
‘प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय विश्वास नाही’: शेतावरची जिवंत प्रात्यक्षिके
‘पाहण्याने विश्वास बसतो’ (seeing is believing) हे तत्त्व शेतकऱ्यांसाठी नेहमीच महत्त्वाचे ठरले आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तोंडी माहितीपेक्षा, जेव्हा एखादे तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष शेतात यशस्वी होताना दिसते, तेव्हाच ते स्वीकारण्याची शेतकऱ्याची तयारी होते. जैन हिल्स कृषी महोत्सव याच तत्त्वावर काम करतो. येथे हजारो शेतकरी दररोज भेट देऊन विविध पिकांची जिवंत प्रात्यक्षिके पाहतात आणि नवीन तंत्रज्ञान आत्मसात करतात.
प्रमुख पीक प्रात्यक्षिके
या महोत्सवात 80 पेक्षा जास्त पिकांची प्रात्यक्षिके पाहायला मिळतात, त्यापैकी काही प्रमुख पिके पुढीलप्रमाणे:
केळी: या महोत्सवाची मुख्य संकल्पना केळी आहे. येथे ग्रँड नैन आणि लाल केळीसह इल्लाक्की, पुवन, नेंद्रण आणि बंथल यांसारख्या सहा विविध वाणांची लागवड केली आहे. टिश्यू कल्चर TC रोपे, नियंत्रित वातावरणासाठी नेट हाऊसचा वापर, घड एकाच बाजूला आणण्याचे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि तब्बल 30 फूट उंच केळी बाग शेतकऱ्यांचे लक्ष वेधून घेते.
ऊस आणि कापूस: ठिबक सिंचन, फर्टिगेशन (पाण्यातून खत देणे), ज्यामुळे खत थेट मुळांपर्यंत पोहोचते आणि 25-30% खताची बचत होते, आणि मल्चिंग पेपरचा वापर करून ऊस आणि कापसाची लागवड कशी अधिक फायदेशीर करता येते, याचे उत्तम उदाहरण येथे पाहायला मिळते.
उच्च-घनता फळबागा (Ultra-High-Density): कमी जागेत जास्त झाडे लावून अधिक उत्पादन घेण्याचे हे तंत्रज्ञान आहे. पपई, डाळिंब आणि ‘जैन स्वीट ऑरेंज’ यांसारख्या फळबागा शेतकऱ्यांना प्रेरणा देतात. यामुळे केवळ जागेची बचत होत नाही, तर कमी मनुष्यबळात फळांची काढणी आणि फवारणी सोपी होते, ज्यामुळे मजुरीचा खर्च थेट कमी होतो.
इतर पिके आणि तंत्रज्ञान: हळदीचे 20 विविध प्रकार, आल्याचे आंतरपीक, लसणाचे आठ वेगवेगळे वाण, कांदा लागवड आणि माती व पाणी संवर्धनासाठी महत्त्वाचे असलेले शून्य मशागत तंत्रज्ञान (Zero Tillage Technology) यांचे प्रात्यक्षिक शेतकऱ्यांसाठी ज्ञानाचा खजिना आहे.
करार शेती (Contract Farming): कांदा, टोमॅटो आणि हळद यांसारख्या पिकांच्या करार शेतीचे मॉडेल येथे पाहता येते, जे शेतकऱ्यांना निश्चित बाजारपेठ आणि दराची हमी देते.
भविष्यवेधी शेती तंत्रज्ञान
हा महोत्सव केवळ आजच्याच नव्हे, तर उद्याच्या शेतीची दिशाही दाखवतो.
एरोपोनिक्स: या तंत्रज्ञानात मातीशिवाय, हवेत लटकलेल्या मुळांवर पोषक द्रव्यांची फवारणी करून बटाट्यासारखी कंदमुळे घेतली जातात.
हायड्रोपोनिक्स आणि व्हर्टिकल फार्मिंग: मातीऐवजी केवळ पाण्याच्या प्रवाहातून पिकांना आवश्यक अन्नद्रव्ये पुरवून पालेभाज्यांसारखी पिके घेतली जातात, ज्यामुळे कमी जागेत जास्त आणि दर्जेदार उत्पादन घेणे शक्य होते.
सूक्ष्म सिंचनाची जादू
संस्थापक भवरलालजी जैन यांचा प्रत्येक थेंब वाचवण्याचा ध्यास ‘स्मार्ट इरिगेशन’ आणि ‘ऑटोमेशन’च्या प्रात्यक्षिकांमधून जिवंत होतो, जिथे पिकाला नेमके केव्हा आणि किती पाणी हवे, हे तंत्रज्ञान स्वतः ठरवते. यामुळे पाण्याची प्रत्येक थेंब न् थेंब वाचतो, खतांचा कार्यक्षम वापर होतो आणि शेतकऱ्याचा वेळ आणि खर्च दोन्ही वाचतो. राजस्थानातील डॉ. किरण यांच्यासारख्या शेतकऱ्यांना, ज्यांच्याकडे पाणी कमी आणि जमीन खारट आहे, त्यांच्यासाठी हे तंत्रज्ञान एक वरदान ठरते.
पण हे सर्व तंत्रज्ञान कागदावर किंवा प्रात्यक्षिकात कितीही प्रभावी दिसले, तरी त्याची खरी कसोटी शेतकऱ्याच्या बांधावरच लागते. चला, ऐकूया त्या शेतकऱ्यांचे अनुभव, ज्यांनी हे तंत्रज्ञान वापरून आपले नशीब बदलले.
शेतकऱ्यांचे अनुभव: बदललेल्या जीवनाची यशोगाथा
कोणत्याही तंत्रज्ञानाच्या यशाचे खरे प्रमाण हे शेतकऱ्यांचे प्रत्यक्ष अनुभव असतात. जैन हिल्सवर आलेले शेतकरी केवळ ज्ञान घेऊन जात नाहीत, तर आपल्यासोबत इतरांना सांगण्यासाठी यशोगाथाही घेऊन जातात.
एका शेतकरी-उद्योजकाने आपला अनुभव सांगताना म्हटले, “पूर्वी आम्ही पारंपरिक कापूस शेती करायचो, पण आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती. जैन इरिगेशनच्या संपर्कात आल्यानंतर आम्ही ठिबकवर केळीची लागवड सुरू केली. आज आमची सर्व कर्जे फिटली आहेत आणि गेल्या दोन-तीन वर्षांत आम्ही एक कोटी रुपये किमतीची पाच एकर नवीन जमीन खरेदी केली आहे.” ही कथा म्हणजे तंत्रज्ञानाचा व्यावसायिक साधन म्हणून वापर करून एका सामान्य शेतकऱ्याने साधलेल्या धोरणात्मक प्रगतीचे प्रतीक आहे.
शेतकऱ्यांचे मनोगत:
• अनेक शेतकरी म्हणतात, “इथे आल्यावर आम्ही कधीच रिकाम्या हाताने परत जात नाही. प्रत्येक वेळी काहीतरी नवीन शिकायला मिळते.”
• राजस्थानातून आलेले डॉ. किरण सांगतात, “माझ्या व्यवसायाने मी डॉक्टर आहे, पण मला शेतीची आवड आहे. आमच्या भागात पाणी कमी आणि जमीन खारट आहे. येथे आल्यावर मला ‘प्रिसिजन फार्मिंग’ आणि ऑटोमेशनचे असे उपाय सापडले, जे माझ्या शेतीसाठी वरदान ठरू शकतात.”
• शेतकरी कंपनीकडून मिळणाऱ्या आदरातिथ्याने भारावून जातात. सकाळच्या नाश्त्यापासून ते संध्याकाळच्या चहापर्यंतची व्यवस्था आणि आदराची वागणूक त्यांना आपलीशी वाटते. शेतकऱ्याला ‘अन्नदाता’ आणि ‘अतिथि’ मानण्याच्या भवरलालजींच्या संस्कृतीचे हे प्रतिबिंब आहे, ज्यामुळे हा महोत्सव केवळ एक व्यावसायिक प्रदर्शन न राहता एक कौटुंबिक सोहळा बनतो.
शेतकऱ्यांच्या प्रगतीसाठी केवळ आधुनिक तंत्रज्ञानच नव्हे, तर आपल्या परंपरेचा आदर करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, हे या महोत्सवातून दिसून येते.
परंपरेचा सन्मान, आधुनिकतेची कास: 12 बैलगाड्यांची संकल्पना
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना आपल्या ग्रामीण संस्कृतीचा आणि परंपरेचा विसर पडू नये, यासाठी जैन हिल्सने एक अनोखी संकल्पना राबवली आहे. आजच्या काळात लोप पावत चाललेली बैलगाडी ही एकेकाळी ग्रामीण जीवनाचा अविभाज्य भाग होती. याच ग्रामीण संस्कृतीचे प्रतीक असलेल्या 12 बैलगाड्या येथे उभ्या केल्या आहेत.
या संकल्पनेत, पारंपरिक बैलगाड्यांचा वापर जैन इरिगेशनची आधुनिक उत्पादने प्रदर्शित करण्यासाठी केला आहे. प्रत्येक बैलगाडीवर ठिबक सिंचन प्रणाली, पाईप, फिल्टर यांसारखी उत्पादने आकर्षक पद्धतीने मांडली आहेत. यासोबतच, जैन हाय-टेक एक्सप्रेस’ नावाचा एक सेल्फी पॉईंट तयार करण्यात आला आहे. ही संकल्पना म्हणजे परंपरा आणि आधुनिकतेचा एक सुंदर मिलाफ आहे. एकीकडे लोप पावत चाललेल्या बैलगाडीला मानाचे स्थान देऊन आणि दुसरीकडे त्यावर अत्याधुनिक ठिबक सिंचन प्रणाली मांडून, जैन हिल्सने शेतकऱ्यांना एक मौल्यवान संदेश दिला आहे: परंपरेचा पाया सोडू नका, पण प्रगतीची कास धरण्यास घाबरू नका.
ज्ञानाच्या पलीकडे एक निरंतर शाश्र्वत चळवळ
जैन हिल्स कृषी महोत्सव हा केवळ उत्पादने विकण्यासाठी किंवा तंत्रज्ञान दाखवण्यासाठी आयोजित केलेला कार्यक्रम नाही. हा_ महोत्सव शेतकऱ्यांच्या 360-डिग्री विकासासाठी, म्हणजेच त्यांच्या सर्वांगीण प्रगतीसाठी कटिबद्ध आहे. येथे शेतकऱ्यांना पेरणीपासून ते काढणी आणि बाजारपेठेपर्यंतच्या संपूर्ण कृषी मूल्य साखळीसाठी ज्ञान आणि उपाय दिले जातात, जेणेकरून ते खऱ्या अर्थाने आत्मनिर्भर बनतील. येथे मिळणारे ज्ञान, प्रेरणा आणि आत्मविश्वास शेतकऱ्यांना केवळ एक चांगला उत्पादकच नव्हे, तर एक यशस्वी उद्योजक बनण्यास मदत करतो.
जैन इरिगेशनचे अध्यक्ष श्री. अशोक जैन यांनी शेतकऱ्यांना आवाहन केले आहे की, “येथील प्रगत तंत्रज्ञान पाहा, आपल्या शेतात वापरा आणि ही माहिती इतरांनाही सांगा.” हे ज्ञान वाटल्यानेच वाढेल आणि सामूहिक प्रगतीचा मार्ग खुला होईल.
जर तुम्ही तुमच्या शेतीत बदल घडवू इच्छित असाल, तर या कृषी तीर्थक्षेत्राला एकदा अवश्य भेट द्या.
कालावधी: 12 डिसेंबर 2025 ते 14 जानेवारी 2026
स्थळ: जैन हिल्स, जळगाव, महाराष्ट्र.
नोंदणी: या महोत्सवात सहभागी होण्यासाठी पूर्व-नोंदणी करणे आवश्यक आहे.
शेवटी, पद्मश्री भवरलालजी जैन यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, हा कृषी महोत्सव म्हणजे एक ‘यज्ञ’ आहे. या ज्ञानयज्ञात सहभागी होऊन प्रत्येक शेतकऱ्याने आपल्या आणि देशाच्या कृषी क्षेत्रात सकारात्मक बदल घडवावा, हीच सदिच्छा!
विक्रांत पाटील
Vikrant@Journalist.Com
+91-9175010900 (WA)
