हरित क्रांतीनंतर भारताने अन्नधान्य उत्पादनात मोठी झेप घेतली, पण ही प्रगती साधताना आपण रासायनिक खतांचा वारेमाप वापर केला. आज प्रश्न असा उभा ठाकला आहे की, या अतिवापरामुळे आपली जमीन खरंच “सजीव” राहिली आहे का? रासायनिक शेतीमुळे जमिनीचा पोत बिघडत असून ती निर्जीव होत चालली आहे. म्हणूनच, ‘काळ्या आईची जपणूक’ करण्यासाठी आणि ‘विषमुक्त शेती’कडे वाटचाल करण्यासाठी भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने (ICAR) विकसित केलेली नवीन ‘तरल जैव-खते’ (Liquid Biofertilizers) एक आशेचा किरण ठरत आहेत. ही केवळ खते नसून जमिनीला पुन्हा पुनरुज्जीवित करणारी संजीवनी आहे.
शेतजमीन म्हणजे फक्त माती नव्हे, तर एक जिवंत संस्था
अनेकदा आपण जमिनीला केवळ रासायनिक खते टाकण्याचे एक माध्यम मानतो, परंतु प्रत्यक्षात माती ही एक गतिशील आणि जिवंत संस्था आहे. जमिनीमध्ये नैसर्गिकरित्या जैव-भू-रासायनिक चक्रे (Biogeochemical cycles) सुरू असतात. यामध्ये सूक्ष्मजीव महत्त्वाची भूमिका बजावतात. हे सूक्ष्मजीव ‘रायझोस्फिअर मॅनिप्युलेशन’ (Rhizosphere manipulation) तंत्राद्वारे झाडांच्या मुळांभोवती पोषक तत्वांचा पुरवठा वाढवतात. जमिनीची स्वतःची एक परिसंस्था असते आणि जेव्हा आपण जैव-खते वापरतो, तेव्हा आपण या नैसर्गिक व्यवस्थेला बळ देतो.
लॉक’ झालेली पोषक तत्वे अनलॉक करण्याची ताकद
आपल्या जमिनीमध्ये स्फुरद (Phosphorus), पालाश (Potash) आणि जस्त (Zinc) यांसारखी खनिजे मुबलक असतात, पण ती झाडांना सहजासहजी शोषता येत नाहीत कारण ती जमिनीमध्ये ‘स्थिर’ किंवा ‘लॉक’ झालेली असतात. ICAR ची आधुनिक जैव-खते ही पोषक तत्वे विरघळवून ती पिकाला उपलब्ध करून देतात.
बचत आणि अचूकता: Bio Phos+ या जैव-खताच्या वापरामुळे प्रति हेक्टरी 25-30 किलो स्फुरद (फॉस्फरस) खताची थेट बचत होऊ शकते. तर Bio NPK मुळे 10-15 किलो स्फुरदची बचत होते.
पीकनिहाय उपलब्धता: तज्ज्ञांच्या संशोधनानुसार, Bio Zn हे विशेषतः गहू, मका आणि सोयाबीन या पिकांसाठी अत्यंत प्रभावी ठरले आहे. तसेच Bio Potash हे बटाट्यासारख्या पिकासाठी वरदान ठरते, जे जमिनीतील पालाश उपलब्ध करून देते.
केवळ उत्पादन नव्हे, तर दर्जावाढ: ‘Bio Grow’ चा चमत्कार
ICAR-NBAIM ने विकसित केलेले ‘Bio Grow’ हे तंत्रज्ञान ‘पीजीपीआर’ (PGPR – Plant Growth Promoting Rhizobacteria) वर आधारित आहे. हे केवळ झाडांची वाढ करत नाही, तर त्यांना संप्रेरके (Hormones), जीवनसत्त्वे आणि अमिनो ॲसिड्स पुरवते, ज्यामुळे पिकाचा जोम वाढतो.
भाजीपाला: टोमॅटोमध्ये Bio Grow मुळे उत्पादनात 25-30% वाढ तर होतेच, पण त्यातील लायकोपीन (Lycopene) आणि बीटा-कॅरोटीन यांसारख्या पोषक घटकांचे प्रमाणही लक्षणीय वाढते.
फुले: झेंडू (Marigold) आणि निशिगंध (Tuberose) या पिकांमध्ये याच्या वापरामुळे फुलांचा दर्जा सुधारतो. विशेषतः झेंडू उत्पादकांना फुलांची दोन अतिरिक्त तोडणी (Additional pickings) मिळतात, ज्यामुळे नफ्यात मोठी भर पडते.
हवामान बदलाशी लढणारे ‘संरक्षक’ सूक्ष्मजीव
बदलत्या हवामानामुळे पिकांवर येणारा ‘अजैविक ताण’ (Abiotic Stress) ही आजची सर्वात मोठी समस्या आहे. ICAR ने अशा सूक्ष्मजीवांची ओळख पटवली आहे जे पिकांना प्रतिकूल परिस्थितीत तग धरण्यास मदत करतात.
DroughtGuard: हे सूक्ष्मजीव पिकांना दुष्काळी किंवा पाण्याचा ताण असलेल्या परिस्थितीत तग धरण्याची शक्ती देतात.
SalGuard: क्षारयुक्त जमिनीच्या समस्येवर मात करून पिकांची निरोगी वाढ सुनिश्चित करण्यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त आहे. हे ‘संरक्षक’ सूक्ष्मजीव झाडांच्या चयापचय क्रियेत सुधारणा करून त्यांना हवामान बदलाशी लढण्यासाठी सक्षम बनवतात.
आर्थिक बचत आणि सुलभ वापर: ‘छोट्या बाटलीची मोठी कमाल’
शेतकऱ्यांसाठी जैव-खतांचा सर्वात मोठा आकर्षण बिंदू म्हणजे त्यांचा खर्च आणि मिळणारा नफा. पूर्वीची पावडर स्वरूपातील खते आता ‘तरल स्वरूपात’ (Liquid Formulations) उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे त्यांची कार्यक्षमता वाढली आहे.
आर्थिक गणित: रासायनिक खताच्या एका जड गोणीची (उदा. 25-30 किलो नत्र {नायट्रोजन} किंवा स्फुरद) जागा जैव-खताची केवळ 100 मिलीची बाटली घेऊ शकते, ज्याची किंमत फक्त 50-100 रुपये आहे.
निव्वळ नफा: Bio NPK सारख्या खतांच्या वापरामुळे शेतकऱ्यांची प्रति हेक्टरी 1,000 ते 3,000 रुपयांची निव्वळ बचत होते.
वापरण्यास सोपे: बियाणे प्रक्रिया (Seed treatment) किंवा रोपांची मुळे बुडवणे (Root dip) यांसारख्या अत्यंत साध्या पद्धतींनी ही खते वापरता येतात.
विचार करायला लावणारा प्रश्न
भविष्यातील शेती समृद्ध करायची असेल, तर आपल्याला ‘एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन’ (Integrated Nutrient Management) स्वीकारावेच लागेल. रासायनिक खतांचा वापर कमी करून जैव-खतांना प्राधान्य देणे, ही केवळ गरज नाही तर ती काळाची हाक आहे.
शेवटी, एक विचार नक्की करा: “आपल्या पुढच्या पिढीला आपण विषमुक्त आणि सुपीक जमीन वारसा म्हणून देणार आहोत का?”
आज घेतलेला जैव-खतांचा एक छोटासा निर्णय उद्याच्या शाश्वत आणि समृद्ध शेतीचा पाया ठरेल. आपल्या मातीला पुन्हा ‘सजीव’ करण्याची हीच योग्य वेळ आहे!
