महाराष्ट्रात यंदा हिवाळ्याने अत्यंत अकाली निरोप घेतल्याचे स्पष्ट होत असून, फेब्रुवारीच्या मध्यावरच राज्याने उन्हाळ्याच्या तीव्र झळा अनुभवण्यास सुरुवात केली आहे. हवामानशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर ही केवळ ऋतू बदलाची चाहूल नसून, ‘तापमानातील विसंगती’ (Temperature Anomaly) दर्शवणारा एक गंभीर इशारा आहे. राज्याच्या काही भागांत पहाटेचा पारा निफाडसारख्या ठिकाणी 11.5 अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जात असताना, दुपारी मात्र तो 37 ते 39 अंशांच्या घरात पोहोचत आहे. हा वाढता ‘दैनिक तापमान विस्तार’ (Diurnal Temperature Range) मानवी आरोग्य आणि निसर्गचक्रासाठी आव्हानात्मक ठरत आहे. फेब्रुवारीतच तापमानाने ही पातळी गाठणे, हे आगामी मार्च आणि एप्रिलमधील ‘एक्सट्रीम समर’ किंवा तीव्र उन्हाळ्याचे निदर्शक आहे. ‘हा बदल केवळ उकाडा वाढवणारा नसून तो शेती, जलसाठे आणि सार्वजनिक आरोग्यावर दूरगामी परिणाम करणारा ठरणार आहे.
प्रादेशिक विश्लेषण: कुठे किती तापणार? (The Heat Map)
राज्यातील विविध विभागांमध्ये सध्या तापमानाचे स्वरूप भिन्न असले तरी, उन्हाची तीव्रता सर्वत्र जाणवत आहे. प्रामुख्याने विदर्भ आणि मराठवाड्यात कोरड्या हवेमुळे ‘होरपळ’ सुरू आहे, तर मुंबई-कोकण पट्ट्यात वाढत्या आर्द्रतेमुळे उकाडा असह्य होत आहे.
महाराष्ट्रातील प्रमुख विभागांमधील अपेक्षित तापमान स्थिती:
विदर्भ (चंद्रपूर, नागपूर, अकोला): 37°C ते 39°C कोरडे वारे; उष्णतेची लाट सदृश्य स्थिती.
मराठवाडा: 36°C ते 38°C कोरडे हवामान; रब्बी पिकांवर हवामानाचा ताण.
मुंबई आणि कोकण: 34°C ते 36°C उच्च आर्द्रता (Humidity); घामाच्या झळा.
उत्तर महाराष्ट्र (धुळे, जळगाव, नंदुरबार) : 36°C पेक्षा जास्त तापमान पहाटे थंडी व दुपारी कडक ऊन (मोठी तफावत).
विदर्भात तापमानाचा पारा सरासरीपेक्षा लवकर चढल्यामुळे रब्बी हंगामातील पिकांवर, विशेषतः गहू आणि हरभरा या पिकांवर ‘हीट स्ट्रेस’ जाणवत आहे. थंडीकडून उन्हाळ्याकडे जाण्यासाठी मिळणारा संक्रमण काळ (Transition Period) यंदा गायब झाल्याने दाणे आकसण्याचे (Shrivelling of grain) प्रमाण वाढण्याची भीती आहे. कोकण किनारपट्टीवर ‘सागरी वारे’ (Sea Breeze) जमिनीकडे येण्यास दिरंगाई होत असून, दुपारी ‘भूमीय वाऱ्यांचा’ (Land Breeze) प्रभाव अधिक काळ टिकत असल्याने मुंबईतील सांताक्रुझ (30.5°C) आणि कुलाबा (29.5°C) परिसरातील उकाडा अधिक तीव्र जाणवत आहे. यासोबतच, वाढत्या उष्णतेमुळे मुंबई आणि पुण्यातील वायू प्रदूषणाची पातळी (AQI) खालावली असून, प्रदूषके जमिनीलगतच्या हवेत अडकून पडल्याने हवा घातक बनली आहे.
हवामान अंदाज: पुढील 5 दिवसांचा कल आणि शास्त्रीय कारणे
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, पुढील 24 ते 48 तास राज्यासाठी अत्यंत संवेदनशील आहेत. वातावरणातील बदलांची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
वाऱ्यांच्या दिशेतील बदल: उत्तरेकडून येणाऱ्या थंड वाऱ्यांचा प्रवाह खंडित झाला असून, पूर्वेकडून येणाऱ्या उष्ण आणि कोरड्या वाऱ्यांनी जोर धरला आहे. यामुळे तापमानात 2 ते 3 अंशांची लक्षणीय वाढ संभवते.
रात्रीचा उकाडा: केवळ दिवसाचेच नव्हे, तर किमान तापमानातही (रात्रीचे तापमान) 2 ते 3 अंशांनी वाढ होणार आहे. यामुळे रात्रीचा नैसर्गिक गारवा कमी होऊन वातावरण अधिक उबदार आणि ‘कोंदट’ होईल.
ह्युमिडिटी आणि रिअल फील: कोकणात आर्द्रतेचे प्रमाण जास्त असल्याने 35 अंश तापमान प्रत्यक्षात 40 अंशांसारखे (Heat Index) भासत आहे. हे हवामान नागरिकांच्या सहनशक्तीची परीक्षा घेणारे ठरेल.
सार्वजनिक आरोग्य सल्ला आणि सुरक्षा उपाय
उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाच शरीराला अचानक वाढलेल्या तापमानाशी जुळवून घेणे कठीण जाते, ज्यामुळे ‘हीट स्ट्रोक’ (उष्माघात) आणि हंगामी संसर्गाचा धोका वाढतो. नागरिकांसाठी तज्ज्ञांनी दिलेला कृती आराखडा खालीलप्रमाणे आहे:
वेळेचे नियोजन: दुपारी 12 ते 4 या वेळेत थेट उन्हात जाणे टाळावे. कामाचे स्वरूप घराबाहेरचे असल्यास सावलीचा आधार घ्यावा.
प्रगत जलसंजीवन (Hydration): केवळ पाणी पिणे पुरेसे नाही; शरीरातील इलेक्ट्रोलाईट्स टिकवून ठेवण्यासाठी ओआरएस (ORS), ग्लुकोज, लिंबू सरबत किंवा ताकाचा वापर करावा.
तापमानातील बदलांपासून संरक्षण: पहाटेचा गारवा आणि दुपारचे ऊन या विसंगतीमुळे सर्दी, ताप आणि घसा दुखीचे प्रमाण वाढू शकते. लहान मुले आणि ज्येष्ठांनी विशेष काळजी घ्यावी.
पोशाख आणि साधने: हलके, सुती आणि फिकट रंगाचे कपडे वापरावेत. बाहेर पडताना डोक्यावर टोपी, रुमाल किंवा छत्रीचा वापर अनिवार्य करावा.
बदलत्या हवामानाचे संकेत आणि प्रशासकीय सज्जता
फेब्रुवारी महिन्यात तापमानाने ओलांडलेली ही पातळी मार्च आणि एप्रिलमधील संभाव्य आव्हानांची नांदी आहे. यंदा थंडीचा प्रभाव कमी राहिल्याने आणि तापमानात अचानक मोठी उसळी आल्याने भविष्यात ‘उष्णतेच्या लाटा’ (Heatwaves) अधिक तीव्र असण्याचे संकेत मिळत आहेत. हा बदल केवळ हवामानाचा लहरीपणा नसून, वाढत्या बाष्पीभवनामुळे उद्भवणाऱ्या पाणीटंचाईचेही पूर्वसंकेत आहेत. त्यामुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी आतापासूनच ‘उष्माघात प्रतिबंधक योजना’ (Heat Action Plans) कार्यान्वित करणे आणि पाणी नियोजनाकडे (Water Management) गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे. निसर्गाकडून मिळणाऱ्या या इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करणे भविष्यात महागात पडू शकते; नागरिकांनी सतर्क राहूनच या परिस्थितीचा सामना करावा.
