ही गोष्ट आहे संकटांना संधीत बदलणाऱ्या एका दृढनिश्चयी कुटुंबाची. गुजरातच्या नवसारी जिल्ह्यातील गणदेवा गावात राहणाऱ्या संजय आणि अजिता नाईक यांनी आपल्या कौटुंबिक आंब्याच्या बागेला एका कोट्यवधींच्या यशस्वी व्यवसायात बदलून टाकले. या अविश्वसनीय कामगिरीची ही प्रेरणादायी यशोगाथा जाणून घेऊया.
1984 मध्ये, आईच्या निधनानंतर, संजय नाईक यांनी सरकारी ठेकेदार म्हणून आपली नोकरी सोडून शेती करण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयासोबतच त्यांची एक वेगळी आणि महत्त्वाची मानसिकता होती, जी पारंपरिक शेतीपेक्षा खूप वेगळी होती. त्यांनी याकडे केवळ परंपरा म्हणून पाहिले नाही, तर शेतीला एक व्यवसाय म्हणून पाहिले. त्यांचे सुरुवातीचे व्यावसायिक मॉडेल अगदी सोपे होते: हापूस आंब्याचे उत्पादन घेणे आणि ते स्थानिक कृषी सहकारी संस्थेला विकणे. पण त्यांचा हा सरळमार्गी व्यवसाय एका अनपेक्षित समस्येमुळे कायमचा बदलणार होता.
समस्येचे संधीमध्ये रूपांतर
1997 साली त्यांच्या व्यवसायाला एक मोठे वळण मिळाले. संजय यांच्या लक्षात आले की, ते जे आंबे 100 ते नवसारीत रुपयांना विकत होते, तेच आंबे सुरतच्या बाजारात 200 रुपयांपेक्षा जास्त किमतीला विकले जात होते. यानंतर त्यांनी थेट किरकोळ बाजारात आंबे विकायला सुरुवात केली, पण यामुळे एक नवीन समस्या निर्माण झाली. अनेकदा त्यांचे 15 ते 20 आंब्यांचे बॉक्स न विकल्यामुळे परत येऊ लागले.
ही एक मोठी समस्या होती, पण संजय यांनी याकडे अपयश म्हणून पाहिले नाही, तर एक आव्हान म्हणून स्वीकारले. या आव्हानानेच त्यांच्या सर्वात मोठ्या नवकल्पनेला जन्म दिला. संजय सांगतात की, “व्यवसायात अडचणी येतात आणि जातात. जेव्हा समस्या येतात, तेव्हा त्यावर उपायही सापडतात. मी तेच केले.” या समस्येवर मात करण्यासाठी संजय एकटे नव्हते; त्यांच्या पत्नी अजिता नाईक यांच्या रूपाने त्यांना एक नावीन्यपूर्ण साथीदार मिळणार होता.
एक आयडिया, जिने बदलले जीवन
अजिता नाईक यांनी परत आलेल्या न विकलेल्या आंब्यांची जबाबदारी स्वीकारली. त्यांनी स्वतःला या कामासाठी तयार केले आणि नवसारी कृषी विद्यापीठात जाऊन अन्न प्रक्रियेशी (food processing) संबंधित प्रशिक्षण कार्यक्रम पूर्ण केला. यातूनच त्यांच्या प्रगतीचा मार्ग मोकळा झाला.
प्रक्रियेच्या दिशेने त्यांचे पहिले पाऊल खालीलप्रमाणे होते:
1. आयडिया: परत आलेले, जास्त पिकलेले आंबे फेकून देण्याऐवजी त्याचा फ्रोझन पल्प (गोठवलेला गर) बनवणे.
2. चॅलेंजेस: सुरुवातीला व्यवसाय शिकताना त्यांना काही आर्थिक नुकसान सहन करावे लागले.
3. सक्सेस: एका वर्षाच्या अथक प्रयत्नांनी आणि न डगमगणाऱ्या विश्वासाने त्यांनी स्थानिक विवाहसोहळे आणि इतर कार्यक्रमांमध्ये जवळपास 5,000 बाटल्या पल्प यशस्वीपणे विकल्या.
“डीप फ्रेश” साम्राज्याची उभारणी
2007 साली त्यांनी एक मोठा टप्पा गाठला. त्यांनी बँकेकडून 70 लाख रुपयांचे कर्ज घेऊन “डीप फ्रेश फ्रोझन प्रॉडक्ट्स” नावाचे स्वतःचे प्रक्रिया युनिट सुरू केले. त्यांच्या कौटुंबिक व्यवसायाची रचना आणि सांघिक कार्याचे महत्त्व कुटुंबातील सदस्यांवरील जबाबदारीच्या पुढील रचनेतून स्पष्ट होते:
संजय नाईक: 20 एकर शेती आणि सर्व लागवडीचे व्यवस्थापन
अजिता नाईक: मुले आणि सुनांसहसंपूर्ण कारखाना आणि प्रक्रिया युनिटचे व्यवस्थापन.
2007 ते 2013 दरम्यान, त्यांनी आपला व्यवसाय संपूर्ण भारतभर वाढवला आणि त्यांची उत्पादने चेन्नईपासून कोलकातापर्यंत विकली जाऊ लागली.
कौटुंबिक यशामागील रहस्य
त्यांच्या व्यवसायाची मुख्य सूत्रे खालीलप्रमाणे आहेत, जी कोणत्याही व्यवसाय करू पाहणाऱ्या शेतकरी, सर्वसामान्यांसाठी एक उत्तम शिकवण आहे:
शून्य कचरा तत्त्वज्ञान (Zero Waste Philosophy): सुरुवातीला न विकल्यामुळे परत येणाऱ्या आंब्यांच्या समस्येवर त्यांनी एक कायमस्वरूपी तोडगा काढला. त्यांनी प्रत्येक आंब्याचा वापर करण्यासाठी एक उत्तम त्रि-स्तरीय प्रणाली विकसित केली आहे. सर्वोत्तम प्रतीचे आंबे ताजे विकले जातात, दुसऱ्या प्रतीच्या आंब्यांचे फ्रोझन स्लाइस (गोठवलेल्या फोडी) बनवून विकले जातात आणि जास्त पिकलेल्या आंब्यांचा पल्प (गर) बनवला जातो. इतकेच नाही, तर कच्च्या आंब्यांपासून ‘आमचूर’ पावडरही बनवली जाते.
स्मार्ट विविधीकरण (Smart Diversification): ते फक्त एका पिकावर अवलंबून नाहीत. त्यांच्या बागेत तोतापुरी, केशर, हापूस, दशहरी आणि लंगडा यासह आंब्याच्या 37 विविध जातींची लागवड करतात. याशिवाय ते चिकू आणि नारळ देखील पिकवतात. आपल्या बागेव्यतिरिक्त, ते बाहेरून स्ट्रॉबेरी, जांभूळ आणि सीताफळ यांसारखी 15 हून अधिक प्रकारची फळे खरेदी करून त्यावर प्रक्रिया करतात. यामुळे एका पिकाच्या नुकसानीचा धोका कमी होतो आणि वर्षभर उत्पन्न मिळत राहते.
उत्तम प्रतिष्ठा (Powerful Reputation): त्यांच्या उत्पादनांच्या उच्च गुणवत्तेमुळे त्यांची बाजारात इतकी चांगली प्रतिष्ठा निर्माण झाली आहे की, आता त्यांना ग्राहक शोधण्यासाठी बाहेर जावे लागत नाही. आइस्क्रीम फॅक्टरी आणि हॉटेल्ससारखे मोठे घाऊक खरेदीदार त्यांना थेट फोनवर ऑर्डर देतात.
प्रगती आणि सामाजिक योगदान
आज त्यांच्या कंपनीची वार्षिक उलाढाल दहा कोटी रुपये आहे आणि त्यांच्याकडे 25 कर्मचारी काम करतात. अजिता नाईक यांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.
