ग्रामीण भारतातील लहान आणि मध्यमवर्गीय शेतकऱ्यांसमोर पशुधनासाठी संतुलित आणि पौष्टिक चाऱ्याची उपलब्धता हे नेहमीच एक मोठे आव्हान राहिले आहे. बाजारात उपलब्ध असलेले पूरक खाद्य (सप्लीमेंट्स) इतके महाग असतात की, ते विकत घेणे सामान्य शेतकऱ्यांच्या आवाक्याबाहेरचे असते. याचा थेट परिणाम जनावरांच्या आरोग्यावर आणि दूध उत्पादनावर होतो, ज्यामुळे पशुपालन व्यवसाय फायदेशीर ठरत नाही. या मोठ्या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी पश्चिम बंगालच्या जलपाईगुडी जिल्ह्यातील 39 वर्षीय अनुभवी शेतकरी कर्णदेब रॉय यांनी पुढाकार घेतला. आपल्या अनुभवाच्या आणि व्यावहारिक ज्ञानाच्या जोरावर त्यांनी या आव्हानाला उत्तर दिले. ही यशोगाथा त्यांच्या “यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक मेकर मशीन” या नाविन्यपूर्ण अविष्काराची आहे, ज्याने पशुपालन क्षेत्रात क्रांती घडवून आणण्याची क्षमता निर्माण केली आहे.
कर्णदेब रॉय: अनुभवातून घडलेला एक सामान्य नायक
एखाद्या नाविन्यपूर्ण शोधामागे असलेल्या व्यक्तीची पार्श्वभूमी समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. कारण मोठे आणि प्रभावी उपाय केवळ औपचारिक शिक्षणातूनच नाही, तर प्रत्यक्ष अनुभव आणि जमिनीवरील वास्तवाच्या जाणिवेतून जन्माला येतात. कर्णदेब रॉय यांची कहाणी हेच सिद्ध करते.
पश्चिम बंगालच्या जलपाईगुडी जिल्ह्यातील रहिवासी असलेले 39 वर्षीय कर्णदेब रॉय हे एक असेच सामान्य नायक आहेत. मॅट्रिकपर्यंत शिक्षण घेतलेले असले तरी, शेती आणि पशुपालनाचा तब्बल 27 वर्षांचा प्रदीर्घ अनुभव हीच त्यांची खरी संपत्ती आहे. अनेक वर्षांपासून त्यांनी शेतकऱ्यांची धडपड जवळून पाहिली होती. त्यांची मुख्य प्रेरणा ही गरीब आणि मध्यमवर्गीय शेतकऱ्यांना महागड्या बाजारू पूरक खाद्यावरील अवलंबित्व कमी करून त्यांना आत्मनिर्भर बनवणे ही होती. त्यांना माहित होते की, जोपर्यंत शेतकरी आपल्या गरजा कमी खर्चात पूर्ण करू शकत नाही, तोपर्यंत तो आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होऊ शकत नाही. याच विचारातून त्यांच्या कल्पकतेने एका अत्यंत उपयोगी मशीनला जन्म दिला.
नाविन्यपूर्ण अविष्कार: शेतकऱ्यांसाठी तयार केलेले कमी खर्चाचे मशीन
ग्रामीण भागासाठी कोणतेही तंत्रज्ञान विकसित करताना ते केवळ उपयुक्त असून चालत नाही, तर ते सोपे, स्वस्त आणि सहज उपलब्ध होणारे असावे लागते. कर्णदेब रॉय यांच्या मशीनचे यश याच तत्त्वावर आधारलेले आहे. त्यांनी बनवलेले यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक मेकर मशीन हे लहान शेतकऱ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन तयार केले आहे.
यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक मेकर मशीनची वैशिष्ट्ये
वैशिष्ट्य (Feature): तपशील (Detail)
किंमत (Cost): फक्त ₹9,000
उत्पादन क्षमता (Production Capacity): एका तासात 20 ते 25 पोषक ब्लॉक्स
वजन (Weight): अंदाजे 65 किलो (गरजेनुसार कमी करण्याची सोय)
आकार (Dimensions): लांबी 22 इंच, रुंदी 11.5 इंच, उंची 36 इंच
रचना (Design): मजबूत आणि शेतात व घरात चालवण्यासाठी सोपे
या मशीनचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्ये म्हणजे किफायतशीरपणा, पोर्टेबिलिटी (सहज वाहून नेण्याची क्षमता), आणि उच्च कार्यक्षमता. _*फक्त ₹9,000 मध्ये उपलब्ध होणारे हे मशीन शेतकऱ्याला महागड्या पूरक खाद्यावरील खर्च कमी करण्यास मदत करते,*_ ज्यामुळे ते लहान शेतकऱ्यांसाठी एक उत्कृष्ट गुंतवणूक ठरते. या मशीनच्या मदतीने आता शेतकरी स्वतःच्या शेतातच उच्च दर्जाचे पोषक ब्लॉक्स तयार करू शकतात.
पोषणाचे विज्ञान: यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक्स (UMMB) म्हणजे काय?
या मशीनच्या यशामागील विज्ञान समजून घेणे आवश्यक आहे. यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक्स (UMMB) ही संकल्पना नवीन नाही. FAO आणि NDDB सारख्या संस्थांनी अनेक दशकांपासून या तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन दिले आहे. परंतु, त्याच्या उत्पादनाची प्रक्रिया क्लिष्ट आणि महाग असल्याने ती सर्वसामान्य शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचू शकली नाही. कर्णदेब रॉय यांच्या मशीनने नेमका हाच अडथळा दूर केला. त्यांनी या प्रस्थापित विज्ञानाला शेतकऱ्याच्या घरात पोहोचवणारा “missing link” म्हणजेच एक स्वस्त आणि सोपे विकेंद्रित उत्पादन साधन उपलब्ध करून दिले. UMMB हे एक कमी खर्चाचे पूरक खाद्य आहे, जे गहू आणि तांदळाच्या पेंढ्यासारख्या कमी पौष्टिक चाऱ्याची गुणवत्ता वाढवते.
या ब्लॉक्समध्ये सामान्यतः खालील घटक वापरले जातात, जे जनावरांना आवश्यक पोषण देतात:
• ऊर्जा स्त्रोत (Energy Source): मळी (Molasses)
• नायट्रोजन स्त्रोत (Nitrogen Source): युरिया (Urea)
• खनिजे (Minerals): मिनरल मिक्सर, सामान्य मीठ (Mineral Mixture, Common Salt)
• बाईंडर (Binder): सिमेंट, चुना (Cement, Lime)
• पूरक घटक (Fillers/Structural Components): गव्हाचा कोंडा, तांदळाचा कोंडा (Wheat Bran, Rice Bran)
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जनावरे जेव्हा हे ब्लॉक्स चाटतात, तेव्हा त्यांना ऊर्जा, प्रथिने (प्रोटीन) आणि आवश्यक खनिजे मिळतात. यामुळे जनावरांच्या पोटातील सूक्ष्मजंतू अधिक कार्यक्षम होतात, ज्यामुळे ते कमी प्रतीचा चारासुद्धा चांगल्या प्रकारे पचवू शकतात. याचा थेट परिणाम त्यांच्या आरोग्यावर आणि उत्पादन क्षमतेवर होतो.
सिद्ध परिणाम: पशुधन आणि शेतकऱ्यांच्या जीवनावरील सकारात्मक प्रभाव
कोणत्याही अविष्काराचे खरे मूल्य त्याच्या प्रत्यक्ष परिणामांवरून ठरते. या पोषक ब्लॉक्सच्या वापरामुळे पशुधन आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर झालेले सकारात्मक परिणाम उत्साहवर्धक आहेत आणि वैज्ञानिक अभ्यासातूनही सिद्ध झाले आहेत.
वैज्ञानिक अभ्यासातून मिळालेले निष्कर्ष (IJCMAS Study): वैज्ञानिक अभ्यासातून या ब्लॉक्सची परिणामकारकता सिद्ध झाली आहे. इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ करंट मायक्रोबायोलॉजी अँड अप्लाइड सायन्सेस (IJCMAS) मध्ये प्रकाशित एका अभ्यासानुसार, ज्या जनावरांना जंतनाशक देऊन (deworming) यूरिया मिनरल मोलासेस ब्लॉक्स (UMMB) खाऊ घालण्यात आले, त्यांच्यामध्ये लक्षणीय सुधारणा दिसून आली.
• प्रति जनावर दररोज दूध उत्पादनात 0.8 ते 1.08 लिटर वाढ झाली.
• एकूण दूध उत्पादनात 17.70% ची भरीव वाढ नोंदवण्यात आली.
*प्रजननसक्षमतेत सुधारणा:* जनावरे 22.4 दिवस आधी माजावर आली आणि गर्भधारणेचे प्रमाण 90% पर्यंत वाढले (नियंत्रित गटात हे प्रमाण फक्त 40% होते).
• कर्णदेब रॉय यांच्या अनुभवानुसार परिणाम: स्वतः कर्णदेब रॉय यांचे अनुभव या वैज्ञानिक निष्कर्षांना दुजोरा देतात. त्यांच्या दाव्यानुसार, हे ब्लॉक्स वापरल्याने खालील परिणाम दिसून आले आहेत, जे वैज्ञानिक निष्कर्षांपेक्षा थोडे अधिक आशावादी असले तरी त्याच दिशेने जाणारे आहेत:
• डेअरी गायींच्या दूध उत्पादनात 23% वाढ.
• बकऱ्यांच्या शारीरिक वजनात 21% वाढ.
या परिणामांचे थेट आर्थिक फायदे दुहेरी आहेत. एकीकडे दूध उत्पादन आणि जनावरांचे वजन वाढल्याने शेतकऱ्यांच्या मिळकतीत वाढ होते, तर दुसरीकडे महागड्या बाजारू खाद्यावरील खर्च कमी होतो. वाढलेले उत्पन्न आणि कमी झालेला खर्च यामुळे शेतकऱ्यांच्या निव्वळ नफ्यात लक्षणीय वाढ होते, ज्यामुळे पशुपालन हा अधिक फायदेशीर आणि व्यवहार्य व्यवसाय बनतो.
भविष्याची दिशा: व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक संधी
कर्णदेब रॉय यांचा हा अविष्कार केवळ एक मशीन नाही, तर ग्रामीण उद्योजकता आणि आर्थिक विकासासाठी एक मोठे व्यासपीठ आहे. या तंत्रज्ञानामध्ये ग्रामीण भारताचे चित्र बदलण्याची प्रचंड क्षमता आहे. सुरुवातीचे परिणाम अत्यंत उत्साहवर्धक असले तरी, या तंत्रज्ञानाच्या व्यापक प्रसारासाठी आणि त्याला शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPOs) व बचत गटांसारख्या (SHGs) संस्थांच्या माध्यमातून जबाबदारीने पोहोचवण्यासाठी अधिक वैज्ञानिक प्रमाणीकरण आवश्यक असेल.
1. ग्रामीण उद्योजकतेला चालना (Boost to Rural Entrepreneurship): ग्रामीण भागातील तरुण या मशीनच्या साहाय्याने पोषक ब्लॉक्स तयार करून स्थानिक बाजारात विकण्याचा व्यवसाय सुरू करू शकतात.
2. रोजगार निर्मिती (Employment Generation): या विकेंद्रित उत्पादन मॉडेलमुळे ग्रामीण भागात रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतील.
3. आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल (A Step Towards Self-Reliance): शेतकरी आता पूरक खाद्यासाठी बाजारावर अवलंबून राहणार नाहीत, ज्यामुळे त्यांचा खर्च कमी होईल आणि ते खऱ्या अर्थाने आत्मनिर्भर होतील.
4. प्रसाराची शक्यता (Potential for Scalability): शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPOs) आणि बचत गटांच्या (SHGs) माध्यमातून हे तंत्रज्ञान देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवून लाखो शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारले जाऊ शकते.
या एका छोट्याशा शोधातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठी चालना मिळण्याची शक्यता आहे, जी “मेक इन इंडिया” आणि “आत्मनिर्भर भारत” यांसारख्या ध्येयांना जमिनीवर साकारण्यास मदत करेल.
एका शेतकऱ्याकडून संपूर्ण देशासाठी प्रेरणा
कर्णदेब रॉय यांची यशोगाथा ही व्यावहारिक अनुभव, कमी खर्चातील नाविन्यता आणि कृषी क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचा मार्ग यांसारख्या महत्त्वाच्या संकल्पनांना अधोरेखित करते. ही कथा भारतातील तमाम शेतकऱ्यांसाठी एक शक्तिशाली प्रेरणास्थान आहे. यातून हे सिद्ध होते की, क्रांती घडवण्यासाठी मोठ्या पदव्यांची किंवा औपचारिक शिक्षणाची गरज नसते; गरज असते ती आपल्या समस्यांना जवळून पाहण्याची आणि त्यावर स्थानिक पातळीवर सोपे, प्रभावी आणि परवडणारे उपाय शोधण्याच्या जिद्दीची.
कर्णदेब रॉय यांनी हे दाखवून दिले आहे की, प्रत्येक शेतकऱ्यामध्ये एक संशोधक दडलेला आहे. गरज आहे ती फक्त आपल्या सभोवतालच्या आव्हानांकडे संधी म्हणून पाहण्याची आणि स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्याची. असे छोटे-छोटे स्थानिक अविष्कारच भारताच्या कृषी क्षेत्राचे भविष्य उज्ज्वल करू शकतात.
