इंजि. वैभव सूर्यवंशी कृषी विज्ञान केंद्र, जळगाव.
स्पायरल सेपरेटर ही एक गुरुत्वाकर्षणावर आधारित यंत्रणा आहे, जी गोल आकाराचे दाणे आणि सपाट किंवा अनियमित आकाराचे दाणे वेगळे करण्यासाठी वापरली जाते. ही यंत्रणा बियाणे प्रक्रिया केंद्रात आणि धान्य स्वच्छता केंद्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.
कार्य करण्याचा सिद्धांत (Principle)
• या यंत्रात एक सर्पिल (Spiral) आकाराचा नळ उभ्या अक्षाभोवती फिरवलेला असतो.
• जेव्हा बियांचे मिश्रण वरून टाकले जाते, तेव्हा गोल दाणे वेगाने बाहेरील मार्गाने खाली फिरतात,
तर सपाट व तुटके दाणे हळू गतीने आतील भागाकडे सरकतात.
• अशा प्रकारे दाण्यांच्या गोलाई, घर्षण व वेगातील फरकामुळे त्यांचे वर्गीकरण (separation) होते.
प्रमुख भाग
1. फीड हॉपर (Hopper) – बियाणे मिश्रण सम प्रमाणात वरून टाकण्यासाठी.
2. स्पायरल चॅनल (Spiral Channel) – दाण्यांच्या हालचालीसाठी सर्पिल आकाराचा मार्ग.
3. आउटलेट/स्पाऊट्स (Outlets) – गोल व सपाट दाण्यांचे वेगवेगळे बाहेर पडण्याचे मार्ग.
4. फ्रेम व स्टँड (Frame and Stand) – यंत्राला आधार देण्यासाठी.
5. डिस्चार्ज च्यूट्स (Discharge Chutes) – वेगळे केलेले दाणे साठवण्यासाठी.
कार्यपद्धती
1. सर्वप्रथम बियाणे स्वच्छ व कोरडे केले जातात.
2. मिश्रण स्पायरल सेपरेटरच्या वरच्या भागातून सोडले जाते.
3. गोल दाणे बाहेरील मार्गाने वेगाने खाली फिरतात.
4. सपाट, तुटके किंवा हलके दाणे आतील बाजूने खाली पडतात.
5. तळाशी दोन्ही प्रकारचे दाणे वेगवेगळ्या आउटलेटमधून बाहेर पडतात.
उपयोग
• सोयाबीन, तूर, इ. बियांसाठी उपयुक्त.
• सपाट, तुटके, हलके व खराब दाणे वेगळे करण्यासाठी.
• बियाण्यांची शुद्धता व उगवणक्षमता (germination) वाढविण्यास मदत.
फायदे
• चालविण्यास सोपे व कमी खर्चिक
• वीजेची गरज नाही (हातचलित प्रकारात)
• आकारावर आधारित अचूक वर्गीकरण
• कमी देखभाल आवश्यक
• धूळ व आवाजरहित कार्य
मर्यादा
• सारख्या आकाराच्या बियांमध्ये फरक ओळखता येत नाही
• ओलसर बियांसाठी कार्यक्षमता कमी होते
• योग्य फीड दर व झुकाव राखणे आवश्यक
देखभाल सूचना
• वापरानंतर यंत्र स्वच्छ व कोरडे ठेवावे.
• ओलसर व चिकट बियाणे वापरू नयेत.
• स्पायरल पृष्ठभागात तडे किंवा घासलेपणा आहे का ते तपासावे.
• मोटरयुक्त यंत्र असल्यास बेअरिंग व भागांना ल्युब्रिकेशन द्यावे.
