महाराष्ट्र सध्या गेल्या पाच वर्षांतील सर्वात तीव्र हिवाळ्याचा अनुभव घेत आहे. पुणे आणि राज्याच्या इतर भागांमध्ये तापमानाने नीचांक गाठला असून, जनजीवन विस्कळीत झाले आहे. उत्तरेकडून येणारे थंड वारे आणि निरभ्र आकाश या हवामानशास्त्रीय कारणांमुळे थंडीची तीव्रता वाढली आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) राज्यात थंडीच्या लाटेचा अधिकृत इशारा दिला असून, या तीव्र हवामानाचा दैनंदिन जीवन, आरोग्य आणि कृषी क्षेत्रावर व्यापक परिणाम होत आहे. या पार्श्वभूमीवर, हवामान खात्याने नागरिकांना सतर्क राहून आवश्यक खबरदारी घेण्याचे आवाहन केले आहे
राज्यातील सद्यस्थिती: तापमानाचा नीचांक आणि प्रभावित जिल्हे
थंडीच्या लाटेची तीव्रता आणि तिचा भौगोलिक विस्तार समजून घेण्यासाठी तापमानातील अचूक घट आणि प्रभावित क्षेत्रांची माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे. या माहितीच्या आधारे प्रशासनाला आपत्कालीन परिस्थितीत मदतकार्य प्रभावीपणे राबवता येते आणि नागरिकांना वेळेवर सतर्क करता येते.
सध्या राज्यात थंडीची तीव्र लाट पसरली असून, अनेक ठिकाणी किमान तापमान सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या खाली घसरले आहे. विशेषतः पुणे जिल्ह्यात थंडीचा कडाका वाढला असून, अनेक हवामान केंद्रांवर तापमान एक-अंकी नोंदवले गेले आहे.
विविध शहरांमधील नोंदवलेले किमान तापमान:
पुणे (शिवाजीनगर) – 8.9°C
पाषाण – 8.4°C
माळीण, दौंड, तळेगाव – 9.0°C
बारामती – 9.2°C
अहिल्यानगर – 7.8°C (राज्यातील नीचांकी)
या आकडेवारीनुसार, पुणे जिल्हा आणि पश्चिम महाराष्ट्रात थंडीचा प्रभाव सर्वाधिक आहे. अहिल्यानगर येथे नोंदवलेले 7.8°C तापमान हे केवळ राज्यातील नीचांकी नाही, तर ते सरासरीपेक्षा सुमारे 3°C ने कमी आहे, जे या थंडीच्या लाटेची तीव्रता दर्शवते. याव्यतिरिक्त, विदर्भ, मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्राच्या काही भागांमध्येही थंडीची लाट पसरली आहे, ज्यामुळे या भागातील जनजीवन प्रभावित झाले आहे.
या तीव्र थंडीमागे शास्त्रीय कारणे काय?
सध्याची थंडीची लाट ही एक नैसर्गिक वातावरणीय घटना असली तरी, तिच्या तीव्रतेमागे अनेक शास्त्रीय घटक एकत्रितपणे कार्यरत आहेत. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ही परिस्थिती हिवाळ्यातील काही हवामान घटकांच्या दुर्मिळ एकत्रित परिणामामुळे उद्भवली आहे.
या तीव्र हिवाळ्यामागील प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:
उत्तरेकडील थंड आणि कोरडे वारे: उत्तरेकडील प्रदेशातून थंड आणि कोरड्या वाऱ्यांचे प्रवाह कोणत्याही अडथळ्याशिवाय थेट महाराष्ट्रात दाखल होत आहेत. या वाऱ्यांमुळे तापमानात मोठी घट झाली आहे.
निरभ्र आकाश: रात्रीच्या वेळी आकाश निरभ्र असल्याने जमिनीतील उष्णता थेट अवकाशात जाते (Radiational Cooling). हवेत आर्द्रता कमी असल्याने ही प्रक्रिया अधिक वेगाने होते, ज्यामुळे तापमान झपाट्याने खाली येते.
वेस्टर्न डिस्टर्बन्सचा मर्यादित प्रभाव: मागील काही वर्षांच्या तुलनेत, यावर्षी वेस्टर्न डिस्टर्बन्सची (पश्चिमी विक्षोभ) वारंवारता आणि तीव्रता सामान्य मर्यादेत राहिली आहे. त्यामुळे उत्तरेकडील थंड वाऱ्यांच्या प्रवाहात कोणताही मोठा अडथळा निर्माण झालेला नाही.
‘ला निना’चा प्रभाव: सध्या सक्रिय असलेल्या ‘ला निना’ या जागतिक हवामान प्रणालीमुळेही थंडीचे दिवस वाढण्यास मदत होत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
हवामान खात्याचा अंदाज आणि सतर्कतेचा इशारा
अशा तीव्र हवामानाच्या परिस्थितीत भारतीय हवामान विभागाचे (IMD) अंदाज आणि सूचना सार्वजनिक सुरक्षेसाठी आणि आपत्कालीन तयारीसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरतात. प्रशासनाला आणि सामान्य नागरिकांना योग्य उपाययोजना करण्यासाठी या सूचना मार्गदर्शक ठरतात.
हवामान खात्याच्या अंदाजानुसार, राज्यात 15-16 जानेवारीरपर्यंत किमान तापमान कमी राहील आणि त्यानंतर तापमानात हळूहळू वाढ होण्याची शक्यता आहे. या काळात थंडीचा कडाका कायम राहणार असल्याने, नागरिकांनी काळजी घेणे आवश्यक आहे.
IMD च्या व्याख्येनुसार, जेव्हा मैदानी प्रदेशात किमान तापमान 10°C किंवा त्यापेक्षा कमी नोंदवले जाते, तेव्हा त्या स्थितीला ‘थंडीची लाट’ (Cold Wave) म्हणून घोषित केले जाते. सध्या राज्यातील अनेक ठिकाणी ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या अधिकृत इशाऱ्याच्या पार्श्वभूमीवर, नागरिकांनी आपल्या आरोग्याची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.
नागरिकांच्या आरोग्यावर परिणाम आणि घ्यावयाची काळजी
तीव्र थंडीचा मानवी आरोग्यावर, विशेषतः लहान मुले, वृद्ध आणि आधीच आजारी असलेल्या व्यक्तींवर थेट परिणाम होतो. शरीराचे तापमान अचानक कमी झाल्यामुळे हायपोथर्मिया, फ्रॉस्टबाइट (हिमबाधा) आणि श्वसनाचे आजार बळावण्याचा धोका असतो. त्यामुळे, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आणि जनजागृती करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
काय करावे (Do’s):
1. हवामान खात्याचे अंदाज आणि सूचना नियमितपणे ऐका.
2. शक्यतोवर घरातच राहा आणि प्रवास टाळा.
3. एका जाड कपड्याऐवजी लोकरीच्या कपड्यांचे अनेक सैलसर थर घाला.
4. शरीर कोरडे ठेवा; ओले कपडे त्वरित बदला.
5. डोके, मान, हात आणि पाय व्यवस्थित झाकून ठेवा.
6. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी व्हिटॅमिन-सी युक्त फळे आणि भाज्यांचा आहारात समावेश करा आणि भरपूर गरम द्रवपदार्थ प्या.
7. त्वचेला नियमितपणे तेल किंवा क्रीम लावून मॉइश्चराइझ करा.
थंडी वाजून थरकाप होत असल्यास त्वरित घरात जा, कारण हे शरीरातील उष्णता कमी होत असल्याचे पहिले लक्षण आहे.
काय करू नये (Don’ts):
1. मद्यपान करू नका, कारण त्यामुळे शरीराचे तापमान आणखी कमी होते.
2. वृद्ध, लहान मुले आणि दमा किंवा हृदयरोग यांसारख्या आजारांनी ग्रस्त असलेल्या व्यक्तींनी थंडीत जास्त वेळ बाहेर राहणे टाळावे.
3. थरकाप, त्वचेचा रंग फिका पडणे किंवा ती बधिर होणे (फ्रॉस्टबाइटची लक्षणे), किंवा गोंधळ, जास्त झोप येणे आणि स्नायू ताठर होणे (हायपोथर्मियाची लक्षणे) याकडे दुर्लक्ष करू नका. तीव्र लक्षणे दिसल्यास त्वरित वैद्यकीय मदत घ्या. थंडीचा परिणाम केवळ मानवी आरोग्यावरच नाही, तर राज्यातील कृषी आणि पशुधनावरही मोठ्या प्रमाणात होत आहे.
शेती आणि पशुधनावर होणारे परिणाम व उपाययोजना
राज्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या द्राक्ष आणि इतर पिकांसाठी ही थंडीची लाट मोठे आव्हान ठरत आहे. पिकांच्या वाढीवर आणि पशुधनाच्या आरोग्यावर होणारे विपरीत परिणाम टाळण्यासाठी शेतकऱ्यांनी वेळीच उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
नाशिक भागातील द्राक्ष बागांवर थंडीचा मोठा परिणाम दिसून येत आहे. कमी तापमानामुळे द्राक्षांमध्ये “पिंक बेरी” (Pink Berry) ही विकृती निर्माण होण्याचा धोका वाढला आहे. याशिवाय, बागेतील “पाने करपणे” (leaf scorch) यासारख्या समस्याही उद्भवत आहेत.
शेतकऱ्यांसाठी उपाययोजना:
1. पिकांना हलके आणि वारंवार पाणी द्या, कारण पाण्यामुळे जमिनीतील उष्णता टिकून राहते.
2. बागेत आणि शेताच्या बांधावर रात्रीच्या वेळी शेकोट्या पेटवून धूर करा. धुरामुळे उष्णता निर्माण होऊन तापमान वाढण्यास मदत होते.
3. पिकांच्या मुळांभोवती सेंद्रिय आच्छादन (mulching) वापरा, जेणेकरून जमिनीतील तापमान टिकून राहील.
4. तुषार सिंचनाचा (sprinkler irrigation) वापर करा, कारण पाणी फवारल्याने उष्णता बाहेर पडते.
5. लहान रोपे आणि रोपवाटिकांना प्लास्टिकच्या शीट किंवा गवताने झाकून ठेवा.
पशुधनाची काळजी: जनावरांना थंडीपासून वाचवण्यासाठी त्यांना बंदिस्त गोठ्यात ठेवावे आणि थंड वाऱ्याचा थेट संपर्क टाळावा. त्यांच्या खाली कोरडा पेंढा किंवा गवत अंथरावे. थंडीत जनावरांची ऊर्जेची गरज वाढत असल्याने त्यांना अधिक चारा द्यावा. तसेच, त्यांना थंड खाद्य किंवा पाणी देणे टाळावे.
थंडीच्या लाटेचा परिणाम ग्रामीण भागाप्रमाणेच शहरी जीवनावरही दिसून येत आहे.
शहरी जीवनावरील परिणाम आणि हवेची गुणवत्ता
तापमानात घट होण्यासोबतच, थंडीच्या लाटेचा शहरी भागातील हवेच्या गुणवत्तेवरही परिणाम होतो. थंड आणि स्थिर हवेमुळे प्रदूषणकारी घटक जमिनीलगत जमा होतात, ज्यामुळे हवेची गुणवत्ता खालावते.
मुंबई: शनिवारी मुंबईचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) 144 नोंदवला गेला, जो ‘रोगट’ (Unhealthy) श्रेणीत येतो. याचा अर्थ, संवेदनशील लोकांना आरोग्यावर त्वरित परिणाम जाणवू शकतात. प्रदीर्घ काळ संपर्क राहिल्यास निरोगी लोकांना किरकोळ ते मध्यम लक्षणे अनुभवायला येऊ शकतात.
पुणे: पुण्यातील एकूण हवा गुणवत्ता निर्देशांक 160 (मध्यम) पर्यंत सुधारला असला तरी, शिवाजीनगर परिसरातील निर्देशांक 245 (खराब) इतका उच्च राहिला, ज्यामुळे हा भाग शहरातील सर्वात प्रदूषित ठरला आहे.
थंडीची ही तीव्र लाट हवामानातील बदलांचे गांभीर्य अधोरेखित करते, त्यामुळे हवामान खात्याच्या सूचनांचे पालन करणे आणि आरोग्याची काळजी घेणे हे केवळ नागरिकांसाठीच नव्हे, तर प्रशासनासाठीही एक मोठे आव्हान आहे.
