जानेवारी महिना हा कृषी दिनदर्शिकेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धोरणात्मक टप्पा आहे. हा महिना रब्बी हंगाम आणि आगामी उन्हाळी हंगाम यांच्यातील एक महत्त्वपूर्ण संक्रमण काळ असतो. या काळात शेतकऱ्यांचे मुख्य लक्ष उभ्या असलेल्या रब्बी पिकांची (उदा. गहू, हरभरा) योग्य जोपासना करण्यावर केंद्रित असते, तर त्याच वेळी उन्हाळी पिकांच्या लागवडीसाठी पायाभरणी करणेही आवश्यक असते. या महिन्यात केलेल्या कामांची अचूकता आणि नियोजन थेट दोन्ही हंगामांच्या उत्पादनावर परिणाम करते. त्यामुळे, या काळात केलेल्या कामांचे योग्य व्यवस्थापन भरघोस उत्पन्नाची हमी देते. “ॲग्रोवर्ल्ड”ने हे मार्गदर्शन शेतकऱ्यांना जानेवारी महिन्यात करावयाच्या कामांची सविस्तर आणि टप्प्याटप्प्याने माहिती देण्यासाठी तयार केले आहे.
रब्बी पिकांचे व्यवस्थापन: भरघोस उत्पादनाचा पाया
जानेवारी महिन्यात शेतकऱ्यांचा मुख्य भर हा रब्बी पिकांच्या सूक्ष्म व्यवस्थापनावर असला पाहिजे. पिकांच्या वाढीच्या या महत्त्वाच्या टप्प्यावर सिंचन, खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रण यांसारख्या कामांना विशेष महत्त्व आहे. या टप्प्यातील योग्य काळजी पिकांच्या निरोगी वाढीसाठी आणि अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी निर्णायक ठरते.
गहू (Wheat)
सिंचन व्यवस्थापन: गव्हाच्या पिकाला वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत पाणी देणे अत्यंत आवश्यक आहे. साधारणपणे पेरणीनंतर 21, 42, 65 आणि 85 दिवसांनी पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. सध्या 40 ते 45 दिवसांच्या झालेल्या गव्हाच्या पिकात फुटवे फुटण्यास सुरुवात झाली असेल, त्यामुळे पिकाला दुसरी पाण्याची पाळी देण्याची ही सर्वोत्तम वेळ आहे. उशिरा पेरणी केलेल्या गव्हाला दुसरी पाण्याची पाळी देण्यापूर्वी हेक्टरी 40 किलो नत्राचा दुसरा हप्ता द्यावा.
खत आणि तण नियंत्रण: गव्हाच्या पिकात जस्त या सूक्ष्म अन्नद्रव्याची कमतरता आढळल्यास खालीलप्रमाणे फवारणी करावी:
• 5 किलोग्राम झिंक सल्फेट
• 2.5 किलोग्राम चुना
• हे मिश्रण 1,000 लिटर पाण्यात मिसळून प्रति हेक्टर फवारावे.
• तण नियंत्रणासाठी, पेरणीनंतर 25 ते 30 दिवसांनी आयसोप्रोट्युरोण (2.5 किलो/हेक्टर) किंवा मेटसल्फुरोन मेथील (20 ग्रॅम/हेक्टर) 500 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
कीड व रोग नियंत्रण: या काळात गव्हावर मावा कीड आणि तांबेरा रोगाचा प्रादुर्भाव दिसू शकतो.
मावा कीड: याच्या नियंत्रणासाठी जैविक पद्धतीचा वापर करावा. क्रायसोपर्ला कार्निया या परोपजीवी किडीच्या 10 ते 15 हजार आळ्या प्रति हेक्टरी पिकावर सोडाव्यात किंवा 5% निंबोळी अर्काची फवारणी करावी. या उपायांनी नियंत्रण न झाल्यास, रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर करावा, जसे की क्विनॉलफॉस 25 इ.सी. (1,000 मि.ली.) किंवा मॅलेथिऑन 50 इ.सी. (1,000 मि.ली.) 500 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
तांबेरा रोग: या रोगाच्या नियंत्रणासाठी मँन्कोझेब 75% (1,500 ग्रॅम) आणि 20 किलो युरिया 500 लिटर पाण्यात मिसळून प्रति हेक्टरी फवारणी करावी.
गव्हाप्रमाणेच हरभरा हेदेखील एक महत्त्वाचे रब्बी पीक असून, त्याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
हरभरा (Gram)
सिंचन आणि कीड व्यवस्थापन: जमिनीतील ओलावा पाहून हरभरा पिकाला पाण्याची पाळी द्यावी. कोरडवाहू हरभऱ्याला पेरणीनंतर 60 ते 64 दिवसांनी आणि बागायती हरभऱ्याला 45 आणि 75 दिवसांनी पाणी द्यावे. हरभऱ्यावरील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे घाटे अळी किंवा फली छेदक कीड. या किडीच्या एकात्मिक व्यवस्थापनासाठी खालीलप्रमाणे उपाययोजना कराव्यात:
1. निरीक्षण: किडींचे निरीक्षण करण्यासाठी प्रति एकर 2 फेरोमोन सापळे लावावेत. सापळ्यामध्ये सलग 2-4 दिवसांत 8 ते 10 पतंग आढळल्यास नियंत्रणाचे उपाय सुरू करावेत.
2. पहिली फवारणी: पीक फुलोऱ्यात किंवा कळी अवस्थेत असताना 5% निंबोळी अर्कामध्ये 200 ग्रॅम साबणाचा चुरा मिसळून फवारणी करावी.
3. जैविक नियंत्रण: पहिल्या फवारणीनंतर 10 ते 12 दिवसांनी HNPV (500 मि.ली.) 500 लिटर पाण्यात मिसळून प्रति हेक्टरी फवारावे.
4. रासायनिक नियंत्रण (आवश्यक असल्यास): गरज भासल्यास, मोनोक्रोटोफॉस 36% (550 मि.ली.) किंवा क्लोरोपायरीफोस (1,250 मि.ली.) 500 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
यानंतर, काही भागात होणाऱ्या मोहरी पिकाच्या व्यवस्थापनाकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.
मोहरी (Mustard)
सिंचन आणि संरक्षण: मोहरीचे पीक फुलोऱ्यात आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत असताना सिंचन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या काळात 15 दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात, ज्यामुळे दाणे चांगले भरतात.
रोग व कीड नियंत्रण: मोहरी पिकावरील कीड व रोगांचे व्यवस्थापन खालील तक्त्याप्रमाणे करावे:
कीड/रोग नियंत्रणासाठी उपाययोजना
• हिरवा मावा, काळीमाशी क्लोरोपायरीफोस (2 मि.ली./लिटर) पाण्यातून फवारणी करा. 15 दिवसांनी गरजेनुसार दुसरी फवारणी करावी.
• झुलसा व पांढरा रोली रोग ब्लायटोक्स 50 किंवा मँकोजेब (2 ग्रॅम/लिटर) पाण्यात मिसळून फवारणी करा.
रब्बी पिकांची काळजी घेतानाच, आगामी उन्हाळी हंगामासाठी पिकांची तयारी करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
उन्हाळी पिकांची तयारी आणि लागवड
जानेवारी महिना हा उन्हाळी पिकांच्या पेरणीची आणि लागवडीची तयारी सुरू करण्यासाठी सर्वोत्तम काळ आहे. उन्हाळी पिकांच्या तयारीमध्ये केवळ जमिनीची मशागतच नाही, तर आवश्यक बियाणे, खते आणि इतर निविष्ठा यांची वेळेवर खरेदी करून ठेवणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून ऐनवेळी धावपळ होणार नाही. या काळात पेरणी केल्यास पिकांना उगवणीसाठी अनुकूल तापमान मिळते आणि पुढील काळात वाढणाऱ्या तापमानाचा पिकांवर होणारा संभाव्य दुष्परिणाम टाळता येतो.
उन्हाळी भुईमूग (Summer Groundnut)
पेरणीची वेळ आणि वाण: उन्हाळी भुईमूग पेरणीसाठी 15 जानेवारी ते 15 फेब्रुवारी हा सर्वात योग्य कालावधी आहे. पेरणीसाठी फुले प्रगती, एस.बी.11, एम.13, टी.जी-26, टी.ए.जी.24, आय.सी.जी.एस.11, टी.पी.जी.-41, कोयना (बी95) यांसारख्या सुधारित वाणांची निवड करावी.
बीजप्रक्रिया: पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ही प्रक्रिया खालील टप्प्यांमध्ये करावी:
1. बुरशीनाशक: प्रति किलो बियाण्यास 4 ग्रॅम ट्रायकोडर्मा किंवा 2.5 ग्रॅम कार्बेन्डँझीम लावा. यामुळे बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळते.
2. जिवाणू संवर्धन: बुरशीनाशक लावल्यानंतर प्रति 10 किलो बियाण्यास 250 ग्रॅम रायझोबियम आणि 250 ग्रॅम स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू लावा. यामुळे नत्र आणि स्फुरदची उपलब्धता वाढते.
खत आणि सिंचन व्यवस्थापन: पेरणीच्या वेळी प्रति हेक्टरी 25 किलो नत्र, 50 किलो स्फुरद, 10 किलो झिंक सल्फेट, 25 किलो फेरस सल्फेट आणि 2 किलो बोरॅक्स द्यावे. पेरणीनंतर 8 ते 10 दिवसांनी नांगे भरून प्रति हेक्टरी रोपांची संख्या 3,30,000 राखावी. उन्हाळी भुईमूगासाठी तुषार सिंचन पद्धतीचा वापर फायदेशीर ठरतो. मार्च महिन्यापर्यंत 10 ते 12 दिवसांच्या अंतराने आणि एप्रिलपासून 7 ते 8 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
इतर भाजीपाला आणि फळपिके
भाजीपाला: जानेवारी महिना हा कद्दूवर्गीय भाज्यांची (उदा. काकडी, दोडका, कारली) रोपवाटिका पॉली हाऊसमध्ये तयार करण्यासाठी योग्य आहे. पालकसारख्या पालेभाज्यांची थेट पेरणी करता येते. तसेच, टोमॅटो, वांगी आणि मिरची यांसारख्या पिकांच्या रोपांचे स्थलांतर करण्यासाठी हा काळ अनुकूल आहे.
टरबूज (Watermelon): टरबुजाची रोपवाटिका तयार करण्यासाठी जानेवारी महिना सर्वोत्तम मानला जातो. यासाठी पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी बलुई दोमट माती निवडावी, जेणेकरून निरोगी रोपे तयार होतील. टरबूज लागवडीसाठी ठिबक किंवा तुषार सिंचन पद्धतीचा वापर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते. वार्षिक पिकांच्या तयारीसोबतच, फळबागांसारख्या बहुवार्षिक पिकांच्या व्यवस्थापनाकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
फळबाग व्यवस्थापन
जानेवारी महिन्यात फळबागांना विशेष व्यवस्थापनाची गरज असते. या काळात कीड नियंत्रण, खत व्यवस्थापन आणि पाण्याचा ताण व्यवस्थापित करणे यांसारखी कामे बागेला आगामी फुलोरा आणि फळधारणेसाठी तयार करतात.
आंबा, बोर आणि इतर फळझाडे
आंबा (Mango): आंब्याच्या मोहोराचे संरक्षण करणे या काळात महत्त्वाचे आहे. मोहोरावर येणाऱ्या किडींच्या नियंत्रणासाठी, क्रायसोपर्ला कार्निया (10-15 हजार आळ्या/हेक्टर) या मित्रकिडी बागेत सोडाव्यात किंवा व्हर्टीसिलीयम लिकयानी (4 ग्रॅम/लिटर) या जैविक बुरशीनाशकाची फवारणी करावी. याशिवाय, 5% निंबोळी अर्काची फवारणीदेखील प्रभावी ठरते.
बोर (Jujube): बोराच्या फळांमध्ये आढळणाऱ्या फळमाशीच्या नियंत्रणासाठी मेलाथियान (1 मि.ली./लिटर) पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
नवीन लागवड: आंबा, बोर, चिकू आणि मोसंबी यांसारख्या नवीन लागवड केलेल्या कलमांच्या खुंटावरील अनावश्यक फूट वेळोवेळी काढावी आणि झाडांना सरळ वाढीसाठी आधार द्यावा.
डाळिंब (Pomegranate) – आंबे बहार
ताण व्यवस्थापन आणि मशागत: आंबे बहारासाठी डाळिंब बागेला दिलेला पाण्याचा ताण पूर्ण झाल्यावर पुढील व्यवस्थापन करावे. ताण देऊनही पुरेशी पानगळ झाली नसल्यास, बागेला पाणी देण्याच्या 15 दिवस आधी इथेल (2 मि.ली./लिटर) पाण्यात मिसळून फवारावे. ताणाचा कालावधी संपल्यानंतर बागेत हलकी नांगरट करून झाडांभोवती आळे तयार करावे.
खत व्यवस्थापन: आळे तयार झाल्यानंतर खतांची मात्रा द्यावी.
*शेणखत:* प्रति झाड 4 ते 5 घमेली शेणखत द्यावे.
*रासायनिक खते* (बहार धरताना): 325 ग्रॅम नत्र (उदा. सुमारे 700 ग्रॅम युरिया) + 250 ग्रॅम स्फुरद + 250 ग्रॅम पालाश प्रति झाड द्यावे.
*जिवाणू खते:* 25 ग्रॅम अँझोटोबँक्टर आणि 25 ग्रॅम स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू एका घमेल्यात शेणखतात मिसळून द्यावे.
*दुसरा हप्ता:* पहिले खत दिल्यानंतर 1 ते 1.5 महिन्यांनी 300 ग्रॅम नत्राचा दुसरा हप्ता द्यावा.
फळबाग व्यवस्थापनाबरोबरच शेतातील इतर सामान्य कामांकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.
