पूर, खारट माती आणि अवघड परिस्थिती… तरीही सुंदरबनच्या डेल्टामधील बनामली दास यांनी अवघ्या काही एकरांत एक यशस्वी, रसायनमुक्त आणि आत्मनिर्भर शेती उभी केली आहे. भात–मासे–बदक–अझोला मॉडेल, २५–३० प्रकारच्या भाज्या, बायोगॅस प्रकल्प, गांडूळखत आणि ७७% अंतर्गत निविष्ठांवर चालणारी शाश्वत पद्धत ही आज बनामलींची एकात्मिक शेती अनेक शेतकऱ्यांसाठी प्रेरणादायी आदर्श ठरत आहे.
बनामली दास हे पश्चिम बंगालच्या दक्षिण २४ परगणा जिल्ह्यातील गायाधाम गावात राहतात. त्यांच्या कुटुंबातील ५ सदस्य एकात्मिक शेती पद्धतीत कार्यरत आहेत. त्यांनी ०.२५ एकर क्षेत्रावर तलाव व घरगुती बाग (होमस्टेड गार्डन) यासह शेतीची सुरुवात केली तसेच ०.३३ एकर खालच्या जमिनीचा (लो-लँड) उपयोग केला आहे.
ही शेती सुंदरबन डेल्टा भागात असल्यामुळे येथील माती चिकणमाती प्रकारची व क्षारयुक्त (खारट) आहे. त्यांची जमीन नदीकाठी असल्यामुळे वारंवार पूर येत असे. खालच्या जमिनीत बनामली खरीप हंगामात भात घेत असत, तर रब्बी हंगामात बटाटा आणि लथायरस (हरभऱ्यासारखी कडधान्य पिक) लागवड करत असत. घरच्या अंगणातील बागेत त्यांनी फळे आणि पालेभाज्यांची लागवड केली होती, परंतु त्यामुळे बाजारावरील त्यांचे अवलंबित्व कमी झाले नाही. तलावात ते मासेपालनही करत होते, मात्र त्यातून फारसा उत्पन्न मिळत नव्हते. माती सुधारण्यासाठी शेणखत व शेणखतावर आधारित कंपोस्ट (फार्मयार्ड मॅन्युअर) यांचा वापर केला जात होता.
विविध संयोजनांनी वर्षभर मिश्र पीक
त्यांच्या शेताच्या एका कोपऱ्यात लहान तलाव खोदण्यात आला आणि त्यातून निघालेली माती प्रात्यक्षिक प्लॉटची उंची वाढवण्यासाठी वापरण्यात आली. प्लॉटच्या आतील सीमारेषेवर वर्षभर सिंचनाची सोय राहावी यासाठी सभोवताल चर (खंदक) देखील तयार करण्यात आला. या प्लॉटच्या बाहेरील कडेला काही उंच झाडे लावलेली आहेत. उदा. युकॅलिप्टस, नीम (कडुलिंब), सुबाबूल, रेन ट्री, बांबू इत्यादी झाडे प्लॉटच्या बाहेरील कडेला आहेत. त्यांच्या घरगुती बागेभोवती केळी, पेरू, जांभूळ (वॉटर ॲपल), चिकू, लिंबू, आंबा आणि नारळ यांसारखी बहुवर्षायू फळझाडे लावलेली आहेत.
संपूर्ण वर्षभर ते मिश्र पिकपद्धतीच्या विविध संयोजनांचा वापर करून २५–३० प्रकारच्या भाज्यांची लागवड करतात. बनामली दास यांनी अलीकडेच आपल्या घराच्या मागील बाजूस बायोडायजेस्टर उभारला असून त्यामध्ये बायोगॅस निर्मिती प्रकल्प सुरू केला आहे. या प्रकल्पातून बायोगॅस आणि सेंद्रिय स्लरी तयार केली जाते. त्यांच्याकडे गाय, बदक आणि कोंबड्या अशी पशुधन व्यवस्था आहे. खरीप हंगामात त्यांनी भात–मासे–बदक–अझोला यांचा समावेश असलेली योग्य एकात्मिक (कॉम्प्लेक्स) शेती रचना अवलंबली आहे.
त्यांचा प्रात्यक्षिक शेत पूर्णपणे रसायनमुक्त आहे. तलावात ते रोहू, कतला, बाटा, लहान कार्प तसेच कॅटफिश यांसारख्या माशांची पैदास करतात, ज्यामुळे त्यांच्या मत्स्यपालनाची उत्पादकता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. माशांच्या खाद्यासाठी ते फक्त उरलेला चारा, घरगुती कचरा, गाईचे शेण आणि तीळाची पेंडी वापरतात. त्यांच्याकडे 5 गायी, 8 बदकांची पिल्ले, 4 कोंबड्या आणि 14 पिल्ले आहेत. चारा म्हणून ते गवत आणि विविध पिकांचे अवशेष वापरतात. कोंबडी आणि बदकांसाठी भाताचे दाणे, साल, भात पिकाचे अवशेष आणि तलावातील लहान गोगलगाय वापरली जाते.
गांडूळखताचा खड्डा, भाजीपाला उत्पादन
बनमाली दास हे स्वतः गांडूळखत आणि कंपोस्ट तयार करतात. ते सेंद्रिय खत म्हणून तीळाची पेंडी आणि ग्रेडेड बायोगॅस स्लरी देखील वापरतात. कीटकनाशक म्हणून कडुलिंबाचा अर्क, लसूण पेस्ट आणि केरोसिन यांचे मिश्रण तयार करतात. सहसा मागील हंगामात घेतलेल्या पिकांमधून बहुतेक बियाणे साठवून ठेवतात. नळखोल, कोबी आणि फुलकोबी सारखी पूर्णपणेउदन हंगामी आणि प्रामुख्याने नगदी असलेली काही पिके स्थानिक बाजारातून खरेदी केली जातात. ठराविक कालावधीनंतर ते बियाणे देखील बदलतात. त्यांचा चाचणी प्लॉट आणि घरातील बाग मोठ्या क्षेत्रावर पसरलेली आहे आणि सुंदरपणे व्यवस्थापित केली जाते.
त्यांनी शेतात मिश्र पीक (वांगी, मुळा, पाणी पालक आणि बटाटा + भोपळा, कांदा + बेसेला) सुरू केले आहे. त्याच्याकडे गांडूळखताचा खड्डा आहे, ज्यातून त्यांच्या शेतात आणि बागेच्या सेंद्रिय गरजा पूर्ण होतात. त्यांनी एकात्मिक शेतीचा दृष्टिकोन देखील स्वीकारला आहे, जिथे ते भातशेतीत बदकांचा वापर करतात. त्यांच्या बागेत कीटक खाण्यासाठी कोंबड्यांचा वापर होतो आणि भातशेती भरल्यावर माशांना आत सोडतात. या चाचणी प्लॉटमध्ये, 2004 च्या खरीपातील एका पिकांपासून 2025 च्या खरीपातील 9 पिकांच्या मिश्रणापर्यंत पीक संयोजन वाढले आहे. त्यांनी त्यांच्या तलावावर कोंबड्यांचे मिश्रण हलवले आहे, जेणेकरून कोंबड्यांची विष्ठा थेट तलावात पडू शकेल. झूप्लँक्टन आणि फायटोप्लँक्टनच्या उपस्थितीमुळे, विष्ठा माशांसाठी अन्नाचा एक चांगला स्रोत आहे.
तलावाच्या काठाचा वापर
इपोमोइया अ‍ॅक्वाटिका इत्यादी पालेभाज्या पिकवण्यासाठी तलावाच्या काठाचा वापर केला जातो. त्यांच्या एकूण 12,235.75/ रुपयांच्या (अंतर्गत श्रम मूल्य वगळून) अंतर्गत निविष्ठांचे मूल्य 9497.75/- रुपये आहे. याचा अर्थ असा की, वापरल्या जाणाऱ्या एकूण निविष्ठांपैकी अंदाजे 77.62% निविष्ठे अंतर्गत आहेत. गेल्या काही वर्षांत, मातीमध्ये सेंद्रिय कार्बनचे प्रमाण वाढले आहे. जीवाश्म इंधन अवलंबित्वाच्या संदर्भात जर आपण बनमलीच्या भूखंडाची तुलना पारंपारिक भूखंडाशी केली, तर आपल्याला आढळते की जीवाश्म इंधन अवलंबित्व जवळजवळ शून्य आहे, कारण सर्व परिवर्तनशील निविष्ठा शेतीतूनच तयार होतात. उत्पादन प्रक्रियेत आवश्यक असलेले बहुतेक कामगार स्वतः शेतकरी आणि त्याच्या कुटुंबातील सदस्यांकडून योगदान दिले जाते. तथापि, त्यांनी त्यांच्या शेतीचे नियोजन अशा प्रकारे केले आहे की, कष्ट कमी होतात.
अनेक शेतकरी एकात्मिक शेतीकडे वळले
आज बनमाली दास त्यांच्या शेतीचे कार्यक्षमतेने व्यवस्थापन करतात आणि त्यातून त्यांना आर्थिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक फायदे मिळतात. बनमलीच्या यशाचे निरीक्षण केल्यानंतर अनेक शेतकरी परिसरात एकात्मिक शेती करू लागले आहेत. बनमाली यांनी केवळ इनपुट पर्यायच केला नाही आणि बाजारपेठेतील त्यांचे अवलंबित्व कमी केले नाही, तर त्यांच्या कुटुंबाच्या गरजा पूर्ण केल्यानंतर मोठ्या प्रमाणात उत्पादन विकून नफाही मिळवला.
एकात्मिक सेंद्रिय शेतीच्या पद्धतीमुळे त्यांच्या कुटुंबाला अन्न सुरक्षा मिळाली आहे. त्यांच्या शेतीत केलेल्या एकात्मिकतेमुळे बाजारपेठेवरील त्यांचे अवलंबित्व कमी झाले आहे कारण त्यांच्या शेतीतील निविष्ठा मोठ्या प्रमाणात शेतीतच तयार होत आहेत.
