मुंबई : संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या (युनो) अन्न आणि शेती संघटनेकडून (FAO) जगभरातील अन्न सुरक्षेच्या दृष्टीने (फूड सिक्युरिटी) सातत्याने काम केले जात आहे. एफएओकडून जगभरातील शेतकर्‍यांना चांगल्या शेती प्रॅक्टीसेसबाबत मार्गदर्शन केले जाते. त्यासाठी ग्लोबल फार्मर फील्ड स्कूल (FFS) प्लॅटफॉर्म कार्यरत आहे. अनेकांच्या मनात सुरुवातीला शेतीबद्दल नकारात्मक दृष्टीकोन असतो, परंतु कालांतराने बहुतांश FFS चे सदस्य हळूहळू परिस्थितीशी जिंकत गेले. आता शेती हे सर्वांचे नवीन प्रेम आणि त्यांच्या जीवनाची मुख्य आशा बनली आहे. FFS मधील सदस्यांच्या या काही निवडक यशोगाथा.

काकानी शिवनारायणन यांची आंध्रप्रदेशमधील सामुदायिक नैसर्गिक शेतीची ((APCNF) कथा अतिशय प्रेरणादायी आहे. आधी काकानी शिवनारायणन त्यांच्या जमिनीवर फक्त केळीची शेती करत असत. रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांच्या वापराने त्यांना आधी सर्वात फायदेशीर नगदी पिकाला प्राधान्य देणे हाच परवडणारा मार्ग होता. मात्र, ही महागडी रासायनिक उत्पादने जमिनीला निरंतर हानी पोहोचवत होती. त्यातून उपयुक्त जीवाणू आणि बुरशी यांसारख्या पोषक आणि सूक्ष्मजीवशास्त्रीय विविधतेची मातीही नष्ट होत होती. कालांतराने, यामुळे जमीन कमी उत्पादक बनत गेली आणि काकानी यांचे उत्पादन व उत्पन्नही घटत गेले.

काकानी शिवनारायणन हे आपल्या जमिनीची अनुत्पादकता आणि घटत्या उत्पन्नाने चिंतित होते. त्यावेळी त्यांना शेजारच्या गावातील काही शेतकर्‍यांकडून अ‍ॅग्रोइकॉलॉजिकल शेतीबद्दल ऐकायला मिळाले. त्या सर्व कथा ऐकून काकानी यांनी नैसर्गिक शेती पद्धतीकडे वळायचे ठरविले. पूर्वी केळीसाठी सात ते आठ पोती रासायनिक खते वापरणे महाग होते. आता काकानी हे नैसर्गिक शेती पद्धतीने शेती करू लागले आहेत. त्यामध्ये फक्त द्रव जीवामृत आणि घन जीवामृत यांचा वापर केला जातो. हे सारे अतिशय स्वस्त आहेत. शेण आणि मूत्र, ऊस, डाळीचे पीठ आणि मूठभर माती या स्थानिक उपलब्ध घटकांच्या वापरातून हे दोन नैसर्गिक जैव उत्तेजक पदार्थ तयार होतात. त्यातून नैसर्गिक शेती केल्याने कमी खर्च आणि चांगले उत्पन्न मिळते, असे काकानी सांगतात.

निर्मल बायो संजीवनी । Bio Sanjivani।

केळीची फळे चवदार येतात – काकानी शिवनारायणन

जेव्हा आम्ही रासायनिक खतांचा वापर करत होतो, तेव्हा आमची माती सिमेंटच्या रस्त्यासारखी कॉम्पॅक्ट होती. माती पाणी शोषत नसल्याने खर्च वाढतच गेला. नैसर्गिक शेती पद्धती अवलंबल्यानंतर आता शेतातली माती मऊ होत आहे आणि केळीची फळेही चवदार येत असतात. परिणामी आमचे उत्पादन जास्त काळ ताजे राहते, काकानी शिवनारायणन यांनी आपले अनुभव अ‍ॅग्रोवर्ल्डशी शेअर केले.

नैसर्गिक शेतीमुळे काकानी यांचा उत्पादन खर्चच कमी झाला असे नाही तर इतरही अनेक लाभ झाले. त्याच जमिनीवर अनेक सुसंगत पिके घेण्याचा समावेश असलेल्या आंतरपीक पद्धतीद्वारे त्याचे उत्पन्न आणि त्याच्या मातीचे आरोग्य देखील वाढले. उत्पादन सुधारण्यासाठी वनस्पतींच्या नैसर्गिक समन्वयाचा कार्यक्षमतेने वापर करणे हा यामागचा उद्देश आहे. उदाहरणार्थ, एक पीक नैसर्गिकरित्या मातीला पोषक तत्वे पुरवू शकते, ज्याची इतर पिकाला वाढ होण्यासाठी आवश्यकता भासते. याशिवाय, काही पिके कदाचित इतर पिकावर परिणाम करणार्‍या कीटकांना दूर ठेवू शकतात किंवा त्यांना पकडूही शकतात.

रासायनिक शेतीमुळे आपण एकावेळी एकच पीक घेऊ शकतो. नैसर्गिक शेतीमध्ये टोमॅटो, वांगी, मिरची आणि कडधान्ये यांसारखी चार किंवा पाच आंतरपिकेही घेतली जातात, ज्यामुळे अतिरिक्त उत्पन्न आणि पोषण मिळते. काकाणी यांच्या शेतातील कृषीशास्त्रीय शेतीच्या यशाने त्यांच्या गावातील इतरांना प्रोत्साहन, प्रेरणा मिळत आहे. काकानी म्हणतात, रासायनिक खतांचा वापर केलेल्या शेतांच्या तुलनेत माझ्या शेतात किती गांडुळे आहेत, हे शोधण्यासाठी मी त्यांना माझ्या शेतजमिनीत खोदण्यास सांगितले.

गांडुळे निरोगी मातीत वाढतात आणि त्या बदल्यात माती आणखी निरोगी बनवतात. ते पोषक तत्वांची उपलब्धता वाढवतात, चांगल्या निचर्‍याला प्रोत्साहन देतात आणि मातीची अधिक स्थिर रचना तयार करतात. या सर्व गोष्टी शेतीची उत्पादकता सुधारण्यास मदत करतात.

श्रीराम — Shriram Plastic And Irrigation

शेतीच्या चांगल्या भविष्यासाठी नैसर्गिक पद्धती

काकानी यांनी नैसर्गिक शेतीच्या पद्धतीतून यश मिळवून नवी ओळख मिळवली आहे. आता ते नैसर्गिक शेती प्रशिक्षक बनले आहेत. त्यांना FAO स्थापन करण्यासाठी राज्य सरकारने पाठिंबा दिला आहे. इतर शेतकर्यांना नैसर्गिक शेती पद्धती शिकण्यासाठी त्यांच्या गावात फार्मर फील्ड स्कूलची स्थापना केली गेली आहे. आता, काकानी हे गैर-कीटकनाशक व्यवस्थापनाचे दुकान देखील चालवतात. त्यामुळे स्थानिक शेतकर्‍यांना नैसर्गिक, स्थानिक पातळीवर मिळणार्‍या कीटक आणि माती व्यवस्थापन उपायांचा पुरवठा करण्यास मदत होते.

आज जगभरात वापरल्या जाणार्‍या अनेक सर्वमान्य कृषी पद्धती घातक आहेत. जसे की, मोनो-पीक किंवा रसायनांवर जास्त अवलंबून राहणे, हे टिकाऊ नाहीत. ते माती खराब करतात, जलस्रोतांवर प्रचंड ताण आणतात. शिवाय, शेतकर्‍यांच्या नफा, आरोग्य आणि जीवनमानावर परिणाम करतात. नैसर्गिक शेती पद्धती हा एक चांगला पर्याय असल्याचे काकानी यांनी सिद्ध केले आहे. काकानी आणि त्यांच्यासारख्या इतर प्रवर्तकांना या नैसर्गिक उपायाचा प्रसार केल्याबद्दल संयुक्त राष्ट्रसंघाने धन्यवाद दिले आहेत. लहान शेतकरी निविष्ठावर कमी खर्च करतात, जास्त उत्पन्न मिळवतात. ते अधिक शाश्वत शेतीची वाट धरून ग्राहकांसाठी रासायनिक मुक्त अन्न पुरवतात.